भण्डीपुष्पनिकाशेन तपनीयनिभेन च। अनुलिप्तः परार्द्ध्येन चन्दनेन सुगन्धिना
तो उत्तम, सुवासिक चंदन लावलेला होता, सोन्यासारखा झळकत होता आणि भंडी फुलांच्या हारासारखा शोभत होता.
अरजोम्बरसंवीतः सिंहखेलगतिर्नृप । शुशुभे विमलार्चिष्मान्नभसीव दिवाकरः
स्वच्छ वस्त्र घातलेला, सिंहासारखी चाल असलेला तो राजा आकाशातील सूर्याप्रमाणे निर्मळ तेजाने चमकत होता.
तं प्रयान्तं नरव्याघ्रं भीष्मस्य शिबिरं प्रति । अनुजग्मुर्महेष्वासाः सर्वलोकस्य धन्विनः । भ्रातरश्च महेष्वासास्त्रिदशा इव वासवम्
तो नरसिंह भीष्मांच्या छावणीकडे जात असताना, सामर्थ्यवान धनुर्धारी आणि सर्व लोकांचे वीर त्याच्या मागे चालले, आणि त्याचे भाऊ, मोठे धनुर्धारी, जणू काही देवांनी इंद्राला वेढावे तसे त्याला वेढून होते.
हयानन्ये समारुह्य गजानन्ये च भारत । रथानन्ये नरश्रेष्ठं परिवव्रुः समन्ततः
काहींनी घोड्यावर, काहींनी हत्तीवर, तर काहींनी रथावर बसून त्या श्रेष्ठ पुरुषाला सर्व बाजूंनी वेढले.
पदातयश्च त्वरिता नखरप्रासयोधिनः। परिवव्रुर्महेष्वासं धार्तराष्ट्रं महारथम्
नख आणि भाले घेऊन जलद चालणारे पायदळ सैनिकही त्या मोठ्या धनुर्धारी, धृतराष्ट्रपुत्र महायोद्ध्याला वेढून होते.
आत्तशस्त्राश्च सुहृदो रक्षणार्थं महीपतेः । प्रादुर्बभूवुः सहिताः शक्रस्येवामरा दिवि
राजाच्या रक्षणासाठी, शस्त्र उचलून त्याचे मित्र एकत्र उभे राहिले, जसे स्वर्गात अमरांनी शक्राची रक्षा करावी.
स पूज्यमानः कुरुभिः कौरवाणां महाबलः । प्रययौ सदनं राजा गाङ्गेयस्य यशस्विनः । अन्वीयमानः सततं सोदरैः परिवारितः
कौरवांनी सन्मान केलेला तो बलाढ्य राजा आपल्या भावांसह गंगेपुत्र भीष्म यांच्या निवासस्थानी गेला.
दक्षिणं दक्षिणः काले संभृत्य स्वभुजं तदा। हस्तिहस्तोपमं सौम्यं सर्वशत्रुनिबर्हणम्
त्या वेळी त्याने आपला उजवा हात, जो हत्तीच्या सोंडेइतका बलवान आणि सर्व शत्रूंचा नाश करणारा होता, आदराने उंचावला.
प्रगृह्णन्नञ्जलीन्नॄणामुद्यतान्सर्वतो दिशः। शुश्राव मधुरा वाचो नानादेशनिवासिनाम्
सर्व दिशांनी लोकांनी केलेल्या नमस्कारांचा स्वीकार करत, विविध प्रदेशातील लोकांची मधुर वचने त्याने ऐकली.
संस्तूयमानः सूतैश्च मागधैश्च महायशाः। पूजयानश्च तान्सर्वान्सर्वलोकेश्वरेश्वरः
सूत आणि मागध लोकांनी त्याचे स्तुतीगीत गात असताना, सर्व लोकांचा स्वामी असलेल्या त्या महायशस्वी राजाने त्यांना सन्मान दिला.
प्रदीपैः काञ्चनैस्तत्र गन्धतैलावसेचितैः । परिवव्रुर्महाराजं प्रज्वलद्भिः समन्ततः
तेथे सुवर्णदिवे, सुगंधी तेलाने भरलेले, सर्व बाजूंनी प्रज्वलित होऊन त्या राजाला वेढून होते.
स तैः परिवृतो राजा प्रदीपैः काञ्चनैर्ज्वलन्। शुशुभे चन्द्रमायुक्तो दीप्तैरिव महाग्रहैः
त्या तेजस्वी सुवर्णदिव्यांनी वेढलेला राजा जणू तेजस्वी ग्रहांनी वेढलेला चंद्रच शोभत होता.
कञ्चुकोष्णीषिणस्तत्र वेत्रझर्झरपाणयः। प्रोत्सारयन्तः शनकैस्तं जनं सर्वतो दिशम्
तेथे कमरपट्टा आणि पागोट्या बांधलेले, हातात पंखे आणि चामर घेऊन सेवक हळूहळू सर्व दिशांनी लोकांना बाजूला करत होते.
संप्राप्य तु ततो राजा भीष्मस्य सदनं शुभम् । अवतीर्य हयाच्चापि भीष्मं प्राप्य जनेश्वरः
नंतर, भीष्मांच्या सुंदर निवासस्थानी पोहोचल्यावर, राजा घोड्यावरून उतरला आणि मनुष्यांचा स्वामी भीष्मांकडे गेला.
अभिवाद्य ततो भीष्मं निषण्णः परमासने। काञ्चने सर्वतोभद्रे स्पर्द्ध्यास्तरणसंवृते। उवाच प्राञ्जलिर्भीष्मं बाष्पकण्ठोऽश्रुलोचनः
नंतर भीष्मांना वंदन करून, तो सोन्याच्या, सर्व बाजूंनी शुभ्र वस्त्रांनी मढवलेल्या श्रेष्ठ आसनावर बसला आणि हात जोडून, डोळ्यात अश्रू आणि गळा भरून, भीष्मांना बोलू लागला.
त्वां वयं हि समाश्रित्य संयुगे शत्रुसूदन । उत्सहेम रणे जेतुं सेन्द्रानपि सुरासुरान् । किमु पाण्डुसुतान्वीरान्ससुहृद्गणबान्धवान्
हे शत्रूंचा संहार करणारे, आम्ही तुमच्यावर विश्वास ठेवून युद्धात इंद्रासह देव-दानवांनाही जिंकू शकतो, मग पांडुपुत्र आणि त्यांचे मित्र-नातेवाईक आपल्यासाठी काय कठीण आहे?
तस्मादर्हसि गाङ्गेय कृपां कर्तुं मयि प्रभो। जहि पाणडुसुतान्वारान्महेन्द्र इव दानवान्
म्हणून, गंगेच्या पुत्रा, प्रभो, तू माझ्यावर दया करावी. पांडूच्या मुलांना आणि त्यांच्या मित्रांना तू जसा इंद्राने दानवांचा नाश केला, तसंच संपव.
पूर्वमुक्तं महाबाहो हनिष्यामि ससोमकान् । पाञ्चालान्केकयैः सार्धं करूपांश्चेति भारत
महाबाहो, मी आधीच सांगितलं आहे—मी सोमकांसह पाञ्चाळ आणि केकयांचा वध करीन, हे भारत.
त्वद्वचः सत्यमेवास्तु जहि पार्थान्समागतान् । सोमकांश्च महेष्वासान्सत्यवाग्भव भारत
तुझं वचन खरं ठरावं—तू एकत्र जमलेल्या पार्थांना आणि मोठ्या धनुर्धारी सोमकांना मार. सत्य बोलणारा हो, हे भारत.
दयया यदि वा राजन्द्वेष्यभावान्मम प्रभो । मन्दभाग्यतया वापि मम रक्षसि पाण्डवान्
राजा, जर तू दयेमुळे, माझ्याविषयी द्वेषामुळे किंवा माझ्या दुर्दैवामुळे पांडवांचं रक्षण करत असशील—
अनुजानीहि समरे कर्णमाहवशोभिनम् । स जेष्यति रणे पार्थान्ससुहृद्गणबान्धवान्
तर युद्धात तेजस्वी कर्णाला परवानगी दे. तो रणांगणात पार्थ आणि त्यांच्या मित्र-नातेवाईकांना हरवील.
स एवमुक्त्वा नृपतिः पुत्रो दुर्योधनस्तव। नोवाच वचनं किंचिद्भीष्मं सत्यपराक्रमम्
असं बोलून तुझा पुत्र, राजा दुर्योधन, सत्यवीर भीष्माला पुढे काहीच बोलला नाही.
वाक्शल्यैस्तव पुत्रेण सोऽतिविद्धो महामनाः । नोवाच दुःखोपहतो ह्यप्रियं प्रियमण्वपि
तुझ्या मुलाच्या कठोर शब्दांनी तो महान आत्मा फार दुखावला गेला, पण दुःखाने भरूनही त्याने कोणतीही अप्रिय गोष्ट, अगदी हलक्या शब्दातही, बोलली नाही.
स ध्यात्वा सुचिरं कालं दुःखरोषसमन्वितः । श्वसन्निव महानागः प्रणुन्नो वाक्शलाकया
तो बराच वेळ विचार करत राहिला, दुःख आणि रागाने भरून, जणू काही मोठा नाग फुत्कार काढतो तसा त्याने खोल श्वास घेतला, त्या कठोर शब्दांनी जखमी झालेला.
उद्वृत्य चक्षुषी लोपान्निर्दहन्निव भारत। सदेवासुरगन्धर्वं लोकं काल इवापरः
त्याने डोळे फिरवले, मनातली वेदना जणू सगळं जाळून टाकतेय असं वाटावं, हे भारत, जसा काळ सगळ्या देव, असुर आणि गंधर्वांच्या लोकांचा नाश करतो.
अब्रवीत्तव पुत्रं च सामपूर्वमिदं वचः। किं त्वं दुर्योधनैवं मां वाक्शल्यैरपकृन्तसि
त्याने तुझ्या मुलाला शांतपणे विचारलं—'दुर्योधन, तू मला अशा कठोर शब्दांनी का दुखावतोस?'
घटमानं यथाशक्तिं कुर्वाणं च तव प्रियम् । जुह्वानं समरे प्राणांस्तव वै प्रियकाम्यया
‘मी माझ्या पूर्ण शक्तीनं प्रयत्न करतोय, तुझं मन जिंकलं म्हणून तुझ्या आवडीचं करतोय आणि तुझ्यासाठी युद्धात आपला जीवही पणाला लावतोय—’
यदा तु पाण्डवः शूरः खाण्डवेऽग्निमतर्पयत् । पराजित्य रणे शक्रं पर्याप्तं तन्निदर्शनम्
‘पांडव वीराने जेव्हा खांडववनात अग्नीचं समाधान केलं, आणि युद्धात इंद्राला हरवलं—तेच एक उदाहरण पुरेसं आहे.’
यदा च त्वां महाबाहो गन्धर्वैर्हृतमोजसा । अमोचयत्पाण्डुसुतः पर्याप्तं तन्निदर्शनम्
‘आणि महाबाहो, जेव्हा गंधर्वांनी तुला पकडलं आणि पांडूच्या मुलाने तुला सोडवलं—तेही पुरेसं उदाहरण आहे.’
द्रवमाणेषु शूरेषु सोदरेषु तव प्रभो । सूतपुत्रे च राधेये पर्याप्तं तन्निदर्शनम्
‘जेव्हा तुझे शूर भाऊ आणि सूतपुत्र राधेय घाबरून पळाले—तेही पुरेसं उदाहरण आहे.’