कवचैः शोणितादिग्धैर्विप्रकीर्णैश्च काञ्चनैः । रराज सुभृशं भूमिः शान्तार्चिर्भिरिवानलैः
रक्ताने माखलेली कवचं, विखुरलेली सोन्याची दागिने, यामुळे पृथ्वी जणू शांत ज्वाळांनी उजळणाऱ्या अग्नीप्रमाणे तेजस्वी दिसत होती.
विप्रविद्धैः कलापैश्च पतितैश्च शरासनैः । विप्रकीर्णैः शरैश्चैव रुक्मपुङ्खैः समन्ततः
फेकून दिलेल्या बाणांच्या पिशव्या, पडलेली धनुष्ये आणि सर्वत्र विखुरलेले सोन्याच्या पिसांचे बाण यांनी रणांगण भरून गेले होते.
रथैश्च सर्वतो भग्नैः किङ्किणीजालभूषितैः । वाजिभिश्च हतैर्बाणैः स्रस्तजिह्वैः सशोणितैः
भूमीच्या सर्व बाजूंनी तुटलेल्या रथांचे तुकडे, घंटांच्या जाळ्यांनी सजलेले, आणि बाणांनी घायाळ होऊन रक्ताने माखलेल्या, जीभ बाहेर आलेल्या घोड्यांचे मृतदेह विखुरलेले होते.
अनुकर्षैः पताकाभिरुपासङ्गैर्ध्वजैरपि । प्रवीराणां महाशङ्खैर्विप्रकीर्णैश्च पाण्डुरैः
तेथे जुए, फडक्या, ध्वज, आणि वीरांच्या मोठ्या शंखांचे तुकडे, तसेच फिकट पडलेली आणि विखुरलेली दागिने पडली होती.
स्रस्तहस्तैश्च मातङ्गैः शयानैर्विबभौ मही । नानारूपेरलंकारैः प्रमदेवाभ्यलङ्कृता
मृत आणि सुटलेल्या सोंडेच्या हत्तींच्या विविध अलंकारांनी सजलेली भूमी, एखाद्या सुंदर स्त्रीप्रमाणे शोभून दिसत होती.
दन्तिभिश्चापरैस्तत्र सप्राणैर्गाढवेदनैः । करैः शब्दं विमुञ्चद्भिः शीकरं च मुहुर्मुहुः
तेथे काही हत्ती अजूनही जिवंत होते, पण तीव्र वेदनेने विव्हळत, आपल्या सोंडांनी आवाज करत आणि पुन्हा पुन्हा पाणी उडवत होते.
विबभौ तद्रणस्थानं स्यन्दमानैरिवाचलैः। नानारागैः कम्बलैश्च परिस्तोमेश्च दन्तिनाम्
ते रणांगण रंगीबेरंगी कम्बळे आणि हत्तींच्या सजावटींनी झाकलेले होते, जणू काही पाण्याने ओथंबलेले डोंगर शोभत होते.
वैदूर्यमणिदण्डैश्च पतितैरङ्कुशैः शुभैः। घण्टाभिश्च गजेन्द्राणां पतिताभिः समन्ततः
तेथे वैदूर्य मणींनी मढवलेली, पडलेली सुंदर अंकुशे आणि सर्वत्र विखुरलेल्या गजेंद्रांच्या घंटा भूमीला सजवत होत्या.
विपाटितविचित्राभिः कुथाभिरङ्कुशैस्तथा। ग्रैवेयैश्चित्ररूपैश्च रुक्मकक्ष्याभिरेव च
फाटलेल्या आणि रंगीबेरंगी कातडीच्या आवरणांसह, अंकुश, विविध प्रकारच्या गळ्यातील पट्ट्या आणि सोन्याच्या नक्षीदार कवचांचे तुकडे पडले होते.
यन्त्रैश्च बहुधा च्छिन्नैस्तोमरैश्चापि काञ्चनैः। `रराज सुभृशं भूमिस्तत्रतत्र विशांपते' अश्वानां रेणुकपिलै रुक्मच्छन्नैरुरश्छदैः
माणसांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राजन, तेथे अनेक तुटलेल्या यंत्रे, सोन्याचे भाले, आणि घोड्यांच्या धुळीने माखलेल्या, सोन्याने मढवलेल्या छातीच्या कवचांचे तुकडे विखुरले होते.
सादिनां च भुजैश्छिन्नैः पतितैः साङ्गदैस्तथा। प्रासैश्च विमलैस्तीक्ष्णैर्विमलाभिस्तथर्ष्टिभिः
घोडेस्वारांचे तुटलेले हात, त्यांच्या कडेयांसह पडलेले, तसेच स्वच्छ आणि तीक्ष्ण भाले व चमकणाऱ्या रष्ट्यांचे तुकडे सर्वत्र पडले होते.
उष्णीषैश्च तथा चित्रैर्विप्रविद्धैस्ततस्ततः। विचित्रैर्बाणवर्षैश्च जातरूपपरिष्कृतैः
तेथे रंगीबेरंगी उष्णीषे आणि सोन्याने सजवलेल्या, विविध प्रकारच्या बाणांच्या वर्षावाचे तुकडे अनेक ठिकाणी पडले होते.
अश्वास्तरपरिस्तोमै राङ्कवैर्मृदितैस्तथा। नरेन्द्रचूडामणिभिर्विचित्रैश्च महाधनैः
घोड्यांच्या कवचांचे ढीग, पायदळी तुडवून फाटलेले, आणि राजांच्या सुंदर रत्नजडित मुकुटांचे तुकडे विखुरलेले होते.
छत्रैस्तथापविद्धैश्च चामरैर्व्यजनैरपि । पद्मेन्दुद्युतिभिश्चैव वदनैश्चारुकुण्डलैः
तेथे फेकून दिलेली छत्रे, चामर, आणि कमळ व चंद्रासारखी तेजस्वी, सुंदर कुंडलांनी सजलेली चेहरे पडली होती.
क्लृप्तश्मश्रुभिरत्यर्थं वीराणां समलङ्कृतैः । अपविद्धैर्महाराज सुवर्णाज्ज्वलकुण्डलैः
तेथे वीरांचे नीट ठेवलेले दाढीचे, सुंदर अलंकारांनी सजलेले चेहरे, आणि फेकून दिलेली तेजस्वी सोन्याची कुंडले, हे राजन, पडली होती.
ग्रहनक्षत्रशबला द्यौरिवासीद्वसुंधरा। एवमेते महासेने मृदिते तत्र भारत
त्या भूमीवर पडलेल्या वस्तूंमुळे, जणू ग्रह-नक्षत्रांनी भरलेले आकाशच दिसत होते; अशा प्रकारे, हे भारत, ती महान सेना तेथे चिरडली गेली.
परस्परं समासाद्य तव तेषां च संयुगे । तेषु श्रान्तेषु भग्नेषु मृदितेषु च भारत
त्या युद्धात, तुझे आणि त्यांच्या सैनिकांनी एकमेकांना भिडून, थकून, तुटून आणि चिरडून टाकले गेले, हे भारत.
रात्रिः समभवत्तत्र नापश्याम ततोऽनुगान् । ततोऽवहारं सैकन्यानां प्रचुक्रुः कुरुपाण्डवाः
मग तेथे रात्र झाली; आम्हाला आपले अनुयायी दिसेनासे झाले. मग कुरू आणि पांडवांनी आपल्या सैन्याचा माघार सुरू केला.
घोरे निशामुखे रौद्रे वर्तमाने महाभये। अवहारं ततः कृत्वा सहिताः कुरुपाणड्वाः । न्यविशन्त निशाकाले गत्वा स्वशिबिरं तदा
भीषण आणि भयानक रात्रीच्या आगमनाने मोठा भयाचा वातावरण निर्माण झाले असताना, कुरू आणि पांडवांनी एकत्रितपणे सैन्य मागे घेतले आणि आपल्या छावण्येत जाऊन रात्रभर विश्रांती घेतली.
ततो दुर्योधनो राजा शकुनिश्चापि सौबलः। दुःशासनश्च पुत्रस्ते सूतपुत्रश्च दुर्जयः
नंतर राजा दुर्योधन, सुभलपुत्र शकुनी, तुझा पुत्र दुःशासन आणि सूतपुत्र दुर्जय हे एकत्र जमले.
समागम्य महाराज मन्त्रं चक्रुर्विवक्षितम् । कथं पाण्डुसुताः सङ्ख्ये जेतव्याः सगणा इति
राजा, सर्वजण एकत्र जमले आणि पांडव आणि त्यांच्या मित्रांना युद्धात कसे हरवता येईल, याचा विचारपूर्वक सल्ला घेतला.
ततो दुर्योधनो राजा सर्वांस्तानाह मन्त्रिणः । सूतपुत्रं समाभाष्य सौबलं च महाबलम्
त्यावर दुर्योधन राजाने सर्व मंत्र्यांना, सूतपुत्र आणि बलवान सौबल यांना उद्देशून बोलले.
द्रोणो भीष्म कृपः शल्यः सौमदत्तिश्च संयुगे। न पार्थान्प्रति बाधन्ते न जाने किंनु कारणम्
द्रोण, भीष्म, कृप, शल्य आणि सौमदत्त हे युद्धात पांडवांविरुद्ध जोर लावत नाहीत; याचे कारण मला समजत नाही.
अवध्यमानास्ते चापि क्षपयन्ति बलं मम। सोऽस्मि क्षीणबलः कर्ण क्षीणशस्त्रश्च संयुगे
ते मारले जात नाहीत, तरी माझी सेना नष्ट करत आहेत; त्यामुळे, कर्णा, माझे सैन्य आणि शस्त्रे दोन्ही कमी पडली आहेत.
द्रोणस्य प्रमुखे वीरा हतास्ते भ्रातरो मम। भीमसेनेन राधेय मम चैव च पश्यतः
द्रोणाच्या समोरच, भीमसेनाने माझे वीर भाऊ मारले, राधेया, आणि मी स्वतः ते पाहत होतो.
निकृतः पाण्डवैः शूरैरवध्यैर्दैवतैरपि । सोऽहं संशयमापन्नः प्रकरिष्ये कथं रणम्
पांडवांनी, जे देवांनाही जिंकता येत नाहीत, त्यांनी मला फसवले आहे; म्हणून मी मोठ्या संभ्रमात पडलो आहे—हे युद्ध पुढे कसे चालवू?
तमब्रवीन्महाराज सूतपुत्रो नराधिपम् । मा शोच भरतश्रेष्ठ करिष्येऽहं प्रियं तव
त्यावर सूतपुत्राने राजाला, नराधिपाला म्हणाले—'भारतश्रेष्ठा, दुःख करू नकोस; मी तुझे प्रिय कार्य पूर्ण करीन.'
भीष्मः शान्तनवस्तूर्णमपयातु महारणात् । निवृत्ते युधि गाङ्गेये न्यस्तशस्त्रे च भारत
शांतनुपुत्र भीष्माने लवकरच युद्धातून बाजूला व्हावे; गंगेपुत्र शस्त्र खाली ठेवेल, भारत.
अहं पार्थान्हनिष्यामि सहितान्सर्वसोमकैः । पश्यतो युधि भीष्मस्य शपे सत्येन ते नृप
मी एकटाच युद्धात भीष्म पाहत असताना पांडव आणि सर्व सोमकांना ठार मारीन; हे सत्य मी तुला शपथेने सांगतो, राजन.
पाण्डवेषु दयां नित्यं स हि भीष्मः करोति वै। अशक्तश्च रणे भीष्मो जेतुमेतान्महारथान्
भीष्म नेहमी पांडवांवर दया दाखवतो आणि या महाबलवानांना युद्धात जिंकू शकत नाही.