किमिदं नष्टरूपाः स्थ कच्चित्क्षेमं दिवौकसाम्। तामूचुर्वसवो देवाः शप्ताः स्मो वै महानदि
'तुम्ही असे का दिसत आहात? सर्व देवांना काही संकट तर नाही ना?' त्यावर वसु देव म्हणाले, 'हे महानदी, आम्हाला शाप मिळाला आहे.'
अल्पेऽपराधे संरम्भाद्वसिष्ठेन महात्मना। विमूढा हि वयं सर्वे प्रच्छन्नमृषिसत्तमम्
'आम्ही थोड्या अपराधामुळे आणि वसिष्ठ ऋषींनी रागावून आम्हा सर्वांना शाप दिला, कारण आम्ही अज्ञानाने त्या श्रेष्ठ ऋषीला लपवले होते.'
सन्ध्यां वसिष्ठमासीनं तमत्यभिसृताः पुरा। तेन कोपाद्वयं शप्ता योनौ संभवतेति ह
'पूर्वी संध्याकाळी वसिष्ठ ऋषी बसले असताना आम्ही त्यांच्याजवळ गेलो. तेव्हा त्यांनी रागाने आम्हाला शाप दिला की, 'तुम्हा सर्वांना माणसांच्या पोटी जन्म घ्यावा लागेल.''
न तच्छक्यं निवर्तयितुं यदुक्तं ब्रह्मवादिना। त्वमस्मान्मानुषी भूत्वा सूष्व पुत्रान्वसून्भुवि
'ब्रह्मज्ञानी ऋषीने जे सांगितले ते बदलता येत नाही. म्हणून तू माणूस रूप घे आणि आम्हा वसुंना पृथ्वीवर पुत्र म्हणून जन्म दे.'
न मानुषीणां जठरं प्रविशेम वयं शुभे। इत्युक्ता तैश्च वसुभिस्तथेत्युक्त्वाऽब्रवीदिदम्
हे शुभे, आपण माणसांच्या पोटी जन्म घ्यायला नको, असं त्या वसूंनी सांगितलं. त्यावर तिने 'तसं होईल' असं म्हणून पुढे असं बोलली.
प्रतीपस्य सुतो राजा शान्तनुर्लोकविश्रुतः। भविता मानुषे लोके स नः कर्ता भविष्यति
प्रतीपाचा मुलगा शांतनू, जो जगभर प्रसिद्ध होईल, तो माणसांच्या जगात जन्म घेईल; तोच आमचं काम करील.
ममाप्येवं मतं देवा यथा मां वदथानघाः। प्रियं तस्य करिष्यामि युष्माकं चेतदीप्सितम्
देवतांनो, जसं तुम्ही म्हणालात तसंच मलाही योग्य वाटतं. तुम्हाला हवं असेल तर, मी त्याला जे आवडेल ते करीन.
जातान्कुमारान्स्वानप्सु प्रक्षेप्तुं वै त्वमर्हसि। यथा नचिरकालं नो निष्कृतिः स्यात्त्रिलोकगे
मुलं जन्मल्यानंतर, तू त्यांना पाण्यात टाकावीस, म्हणजे आम्हाला त्रैलोक्यातून मुक्ती लवकर मिळेल.
जिघृक्षवो वयं सर्वे सुरभिं मन्दबुद्धयः। शप्ता ब्रह्मर्षिणा तेन तांस्त्वं मोचय चाशु नः
आम्ही सगळे अज्ञानीपणाने सुरभीला पकडायचा प्रयत्न केला आणि म्हणून ब्रह्मर्षीने आम्हाला शाप दिला; म्हणून तू लवकर आम्हाला त्या शापातून मुक्त कर.
एवमेतत्करिष्यामि पुत्रस्तस्य विधीयताम्। नास्य मोघः सङ्गमः स्यात्पुत्रहेतोर्मया सह
मी असंच करीन. त्याच्यासाठी एक मुलगा जन्माला यावा, म्हणजे त्याचा माझ्याशी पुत्रासाठी झालेला संग व्यर्थ जाऊ नये.
तुरीयार्धं प्रदास्यामो वीर्यस्यैकैकशो वयम्। तेन वीर्येण पुत्रस्ते भविता तस्य चेप्सितः
आम्ही प्रत्येकजण आमच्या सामर्थ्याचा चौथ्या भाग देऊ; त्या सामर्थ्याने तुझा मुलगा त्याच्या इच्छेनुसार जन्माला येईल.
न संपत्स्यति मर्त्येषु पुनस्तस्य तु सन्ततिः। तस्मादपुत्रः पुत्रस्ते भविष्यति स वीर्यवान्
त्याच्यापासून माणसांत पुढची पिढी होणार नाही; म्हणून तुझा मुलगा बलवान असेल, पण त्याला संतती नसेल.
ततः प्रतीपो राजाऽऽसीत्सर्वभूतहितः सदा। निषसाद समा बह्वीर्गङ्गाद्वारगतो जपन्
मग प्रतीप राजा, जो नेहमी सर्वांच्या भल्यासाठी कार्य करीत असे, तो अनेक वर्षे गंगेच्या काठी जाऊन जप करत बसला.
तस्य रूपगुणोपेता गङ्गा स्त्रीरूपधारिणी। उत्तीर्य सलिलात्तस्माल्लोभनीयतमाकृतिः
त्याच्याकडे गंगा, रूप आणि गुणांनी युक्त, स्त्रीचे रूप घेऊन, पाण्यातून बाहेर आली आणि तिचं रूप अत्यंत मोहक होतं.
अधीयानस्य राजर्षेर्दिव्यरूपा मनस्विनी। दक्षिणं शालसङ्काशमूरुं भेजे शुभानना
राजर्षी जप करत असताना, दिव्य रूपाची आणि विचारशील ती कन्या, तेजस्वी चेहऱ्याची, त्याच्या उजव्या मांडीवर, साल वृक्षासारखी, बसली.
प्रतीपस्तु महीपालस्तामुवाच यशस्विनीम्। `वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठो धर्मनिश्चयतत्त्ववित्।' करोमि किं ते कल्याणि प्रियं यत्तेऽभिकाङ्क्षितम्
प्रतीप राजा, जो की वाक्प्रवीण आणि धर्माचा खरा जाणकार होता, त्याने त्या यशस्विनीला विचारलं, 'कल्याणी, तुला जे प्रिय आणि हवं आहे ते मी तुझ्यासाठी काय करू?'
त्वामहं कामये राजन्भजमानां भजस्व माम्। त्यागः कामवतीनां हि स्त्रीणां सद्भिर्विगर्हितः
'राजा, मी तुझ्यावर प्रेम करते; तू मला स्वीकार. कारण प्रेम करणाऱ्या स्त्रियांना टाकणं सज्जन लोकांना मान्य नाही.'
नाहं परस्त्रियं कामाद्गच्छेदं वरवर्णिनि। न चासवर्णां कल्याणि धर्म्यमेतद्धि मे व्रतम्
'सुंदरि, मी इच्छेने दुसऱ्याच्या स्त्रीकडे जात नाही, आणि वेगळ्या जातीच्या स्त्रीकडेही नाही, हेच माझं धर्माचरण आहे.'
यः स्वदारान्परित्यज्य पारक्यां सेवते स्त्रियम्। निरयान्नैव मुच्यते यावदाभूतसंप्लवम्
'जो पुरुष स्वतःच्या पत्नीला सोडून दुसऱ्या स्त्रीकडे जातो, तो जगाचा अंत होईपर्यंत नरकातून सुटत नाही.'
नाश्रेयस्यस्मि नागम्या न वक्तव्या च कर्हिचित्। भजन्तीं भज मां राजन्दिव्यां कन्यां वरस्त्रियम्
'मी उपभोगण्यासारखी नाही, जवळ येण्यासारखी नाही, किंवा कधी असं बोलण्यासारखी नाही. राजन, मी तुला शोधत आहे, म्हणून या दिव्य आणि श्रेष्ठ कन्येला स्वीकार.'
त्वया निवृत्तमेतत्तु यन्मां चोदयसि प्रियम्। अन्यथा प्रतिपन्नं मां नाशयेद्धर्मविप्लवः
'तू मला जे प्रिय आहे ते करायला सांगतोस, पण ते स्वतःच नाकारलं आहेस. मी वेगळं वागले तर धर्माचा नाश होईल.'
प्राप्य दक्षिणमूरुं मे त्वमाश्लिष्टा वराङ्गने। अपत्यानां स्नुषाणां च भीरु विद्ध्येतदासनम्
'सुंदर अंग असलेल्या कन्ये, तू माझ्या उजव्या मांडीवर बसली आहेस; हे जागा मुली आणि सूनांसाठी असते, हे तू जाण.'
सव्योरुः कामिनीभोग्यस्त्वया स च विवर्जितः। तस्मादहं नाचरिष्ये त्वयि कामं वराङ्गने
माझे डावे मांडी स्त्रियांच्या आनंदासाठी आहे, पण तू त्याकडे दुर्लक्ष केलेस; म्हणून, सुंदर अंगाची, मी तुझ्याकडे इच्छेने येणार नाही.
स्नुषा मे भव सुश्रोणि पुत्रार्थं त्वां वृणोम्यहम्। स्नुषापक्षं हि वामोरु त्वमागम्य समाश्रिता
सुंदर कंबरेची, तू माझी सून हो. मुलासाठी मी तुला निवडतो. कारण, वामोरु, तू माझ्याकडे येऊन सून असल्याची बाजू घेतली आहेस.
एवमप्यस्तु धर्मज्ञ संयुज्येयं सुतेन ते। त्वद्भक्त्या तु भजिष्यामि प्रख्यातं भारतं कुलम्
ठीक आहे, धर्म जाणणाऱ्या, मी तुझ्या मुलाशी एकरूप होईन. तुझ्या भक्तीने मी या प्रसिद्ध भारत कुळाचा सन्मान करीन.
पृथिव्यां पार्थिवा ये च तेषां यूयं परायणम्। गुणा न हि मया शक्या वक्तुं वर्षशतैरपि
पृथ्वीवरील सर्व राजांसाठी तुम्हीच आश्रय आहात; तुमचे गुण मी शंभर वर्षे जरी बोललो तरी सांगू शकणार नाही.
कुलस्य ये वः प्रथितास्तत्साधुत्वमथोत्तमम्। समयेनेह धर्मज्ञ आचरेयं च यद्विभो
तुमच्या कुळाची प्रसिद्ध कीर्ती आणि श्रेष्ठपणा सर्वत्र आहे; धर्म जाणणाऱ्या, येथे ठरल्याप्रमाणे मी वागेन, प्रभो.
तत्सर्वमेव पुत्रस्ते न मीमांसेत कर्हिचित्। एवं वसन्ती पुत्रे ते वर्धयिष्याम्यहं रतिम्
हे सर्व तुझ्या मुलाने कधीच शंका धरू नये; मी येथे राहून तुझ्या मुलावर प्रेम वाढवीन.
तथेत्युक्त्वा तु सा राजंस्तत्रैवान्तरधीयत। `अदृश्या राजसिंहस्य पश्यतः साऽभवत्तदा
'तसेच होवो' असे म्हणून ती तेथेच अदृश्य झाली, राजन; राजसिंहाच्या डोळ्यांसमोरच ती दिसेनाशी झाली.
पुत्रजन्म प्रतीक्षन्वै स राजा तदधारयत्। एतस्मिन्नेव काले तु प्रतीपः क्षत्रियर्षभः
राजा मुलाच्या जन्माची वाट पाहू लागला आणि हे सर्व मनाशी धरले; त्याच वेळी, क्षत्रियांमध्ये श्रेष्ठ प्रतिप—