भीमसेनो महाबाहुर्नीलं नीलाञ्जनप्रभम्।' आरोप्य स्वरथं वीरो दुर्योधनमपाद्रवत्
भीमसेन या बलाढ्य वीराने काळ्या काजळासारख्या निळ्या रंगाच्या नीलाला आपल्या रथावर बसवले आणि तो दुर्योधनाकडे झपाट्याने धावला.
घटोत्कचं च संप्रेक्ष्य राक्षसं घोरदर्शनम् ।। अभ्यधावत तेजस्वी भारज्वाजात्मजस्त्वरन्
घोर रूप असलेल्या राक्षस घटोत्कचाला पाहून तेजस्वी भीमाचा मुलगा वेगाने पुढे झेपावला.
निजघान च संक्रुद्धो राक्षसान्भीमदर्शनान्। योऽभवन्नग्रतः क्रुद्धा राक्षसस्य पुरःसराः । विमुखांश्चैव तान्दृष्ट्वा द्रौणिचापच्युतैः शरैः
तो रागाने संतप्त होऊन, भीतीदायक असे जे राक्षस घटोत्कचाच्या पुढे उभे होते त्यांना मारले आणि ते पळताना पाहून द्रोणाच्या धनुष्याने सोडलेल्या बाणांनी त्यांना भोसकले.
अक्रुद्ध्यत महाकायो भैमसेनिर्घटोत्कचः। प्रादुश्चक्रे ततो मायां घोररूपां सुदारुणाम्
पण भीमाचा मोठ्या देहाचा घटोत्कच रागावला नाही; त्याने भयंकर आणि भीषण अशी मायावी लीला दाखवली.
मोहयन्समरे द्रौणिं मायावी राक्षसाधिपः। ततस्ते तावकाः सर्वे मायया विमुखीकृताःक
राक्षसांचा स्वामी, मायावी घटोत्कचाने रणभूमीत द्रोणपुत्राला गोंधळवले आणि त्याच्या मायेमुळे तुमचे सर्व सैन्य गोंधळले.
अन्योन्यं समपश्यन्त निकृत्ता मेदिनीतले। विचेष्टमानाः कृपणाः शोणितेन परिप्लुताः
ते सर्व एकमेकांना शत्रू समजू लागले, भूमीवर तडफडत, रक्ताने माखलेले आणि दीन अवस्थेत होते.
द्रोणं दुर्योधनं शल्यमश्वत्थामानमेव च। प्रायशश्च महेष्वासा ये प्रधानाः स्म कौरवाः
द्रोण, दुर्योधन, शल्य, अश्वत्थामा आणि बहुतेक प्रमुख कौरव धनुर्धारी—
विध्वस्ता रथिनः सर्वे गजाश्च विनिपातिताः। हयाश्चैव हयारोहाः सन्निकृत्ताः सहस्रशः
सर्व रथी विखुरले गेले, हत्ती खाली पडले, आणि घोडे व त्यांचे स्वार हजारोंनी कापले गेले.
तद्दृष्ट्वा तावकं सैन्यं विद्रुतं शिबिरं प्रति। मम प्राक्रोशतो राजंस्तथा देवव्रतस्य च
तुझे सैन्य छावणीकडे पळताना पाहून, राजन, मी आणि देवव्रत दोघांनीही मोठ्याने हाक मारली.
युध्यध्वं मा पलायध्वं मायैषा राक्षसी रणे। घटोत्कचप्रमुक्तेति नातिष्ठन्त विमोहिताः
'लढा! पळू नका! हे रणातील राक्षसी मायाजाळ आहे, घटोत्कचाने सोडले आहे!' असे आम्ही ओरडलो, पण गोंधळलेल्या सैनिकांनी ऐकले नाही.
नैव ते श्रद्दधुर्भीता वदतोरावयोर्वचः । तांश्च प्रद्रवतो दृष्ट्वा जयं प्राप्ताश्च पाण्डवाः
भीतीने त्यांनी आमचे बोलणे मानले नाही; आणि ते पळताना पाहून पांडवांनी विजय मिळवला.
घटोत्कचेन सहिताः सिंहनादान्प्रचक्रिरे । शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः समन्तान्नेदिरे भृशम्
घटोत्कचासोबत पांडवांनी सिंहासारखे गर्जना केल्या आणि शंख-डमरूंच्या आवाजाने सर्वत्र मोठा गजर झाला.
एवं तव बलं सर्वं हैडिम्बेन महात्मना। सूर्यास्तमनवेलायां प्रभग्नं विद्रुतं दिशः
अशा प्रकारे, सूर्यास्ताच्या वेळी, हिडिंबपुत्र घटोत्कचाने तुझे सर्व सैन्य फोडून सर्व दिशांना पळवले.
तस्मिन्महति संक्रन्दे राजा दुर्योधनस्तदा। `पराजयं राक्षसेन नामृष्यत परंतपः।' गाङ्गेयमुपसंगम्य विनयेनाभिवाद्य च
त्या मोठ्या गोंधळात, राक्षसाकडून पराभूत झाल्याने संतप्त झालेला राजा दुर्योधन हे सहन करू शकला नाही; त्याने विनयाने भीष्माजवळ जाऊन नमस्कार केला.
तस्य सर्वं यथावृत्तमाख्यातुमुपचक्रमे। घटोत्कचस्य विजयमात्मनश्च पराजयम्
त्याने घडलेली सगळी घटना—घटोत्कचाचा विजय आणि स्वतःचा पराभव—भीष्माला सांगायला सुरुवात केली.
कथयामास दुर्धर्षो विनिःश्वस्य पुनःपुनः । अब्रवीच्च तदा राजन्भीष्मं कुरुपितामहम्
तीक्ष्ण श्वास घेत घेत, तो पराक्रमी पुन्हा पुन्हा बोलू लागला आणि मग कुरुपितामह भीष्माला उद्देशून म्हणाला.
भवन्तं समुपाश्रित्य द्रोणं चैव पितामह । पाण्डवैर्विग्रहो घोरः समारब्धो मया प्रभो
'पितामह, मी आपल्यावर आणि द्रोणावर विश्वास ठेवून पांडवांशी हा भयंकर संघर्ष सुरू केला आहे.'
एकादश समाख्याता अक्षौहिण्यश्च या मम। निदेशे तव तिष्ठन्ति मया सार्धं परंतप
'माझ्या अकरा अक्षौहिणी सैन्याचा संचय झाला आहे; हे सर्व आपल्याच्या आज्ञेत, माझ्यासह, उभे आहेत, हे शत्रूंना जाळणाऱ्या पितामहा.'
सोऽहं भरतशार्दूल भीमसेनपुरोगमैः । घटोत्कचं समाश्रित्य पाण्डवैर्युधि निर्जितः
भरतवंशातील वाघा, मी भीमसेनासह आणि घटोत्कचावर विसंबून पांडवांशी युद्धात हरलो.
तन्मे दहति गात्राणि शुष्कवृक्षमिवानलः । तदिच्छामि महाभाग त्वत्प्रसादात्परंतप
हे माझ्या अंगाला कोरड्या झाडाला जसा अग्नी जाळतो तसं जाळतंय; महाभागा, तुझ्या कृपेने हे मी पार करावं अशी माझी इच्छा आहे.
राक्षसापशदं हन्तुं स्वयमेव पितामह । त्वां समाश्रित्य दुर्धर्षं तन्मे कर्तुं त्वमर्हसि
माझ्या स्वतःच्या हाताने त्या राक्षसपुत्राचा नाश करायचा आहे, हे बलाढ्य योद्ध्या, तुझ्यावर विश्वास ठेवून मी हे करू इच्छितो; तू मला हे करण्याची संधी द्यावी.
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं राज्ञो भरतसत्तम। दुर्योधनमिदं वाक्यं भीष्मः शान्तनवोऽब्रवीत्
राजाच्या या शब्दांनी, भरतश्रेष्ठा, शांतनूच्या पुत्र भीष्माने दुर्योधनाला असे सांगितले.
शृणु राजन्मम वचो यत्त्वां वक्ष्यामि कौरव। यथा त्वया महाराज वर्तितव्यं परंतप
राजा, मी तुला जे सांगणार आहे ते नीट ऐक, कौरवा; शत्रूंना जाळणाऱ्या, तू कसा वागावा हे मी सांगतो.
आत्मा रक्ष्यस्त्वया तात सर्वावस्थास्वरिन्दम। धर्मराजेन संग्रामस्त्वया कार्यः सदाऽनघ
मुला, कोणत्याही परिस्थितीत स्वतःचं रक्षण तू नेहमी करावं, शत्रूंना जिंकणाऱ्या; धर्मराजासोबत नेहमी धर्मानेच युद्ध करावं, पापरहित राजा.
अर्जुनेन यमाभ्यां वा भीमसेनेन वा पुनः । अन्यैर्वा पृथिवीपालै राजा राजानमृच्छति
अर्जुन, दोन्ही जुडवा भाऊ, भीमसेन किंवा इतर राजे — राजा नेहमी दुसऱ्या राजाशी युद्धात भिडतो.
न तु कार्यस्त्वया राजन्हैडिम्बेन दुरात्मा। अहं द्रोणः कृपो द्रौणिः कृतवर्मा च सात्वतः। शल्यश्च वृषसेनश्च विकर्णश्च महारथः
पण राजा, तुझ्याकडून हिडिंबाच्या दुष्ट पुत्राशी युद्ध करू नकोस; मी, द्रोण, कृप, द्रोणपुत्र, सात्वतांचा कृतवर्मा, शल्य, वृषसेन आणि महायोद्धा विकर्ण —
शेषाश्च भ्रातरस्त्वन्ये दुःशासनपुरोगमाः। त्वदर्थे प्रतियोत्स्यामो राक्षसं तं महाबलम्
आणि तुझे इतर सर्व भाऊ, दु:शासनासह, तुझ्यासाठी त्या बलाढ्य राक्षसाशी सामना करतील.
रौद्रे तस्मिन्राक्षसेन्द्रे यदि ते हृच्छयो महान् । अयमागच्छतु रणं तस्य युद्धाय दुर्मतेः
जर तुझ्या मनात त्या भयंकर राक्षसराजाशी लढण्याची तीव्र इच्छा असेल, तर तो दुष्ट तुझ्याशी युद्धाला येऊ दे.
भगदत्तो महीपालः पुरन्दरसमो युधि । एतावदुक्त्वा राजानं भगदत्तमथाब्रवीत्
भगदत्त हा राजा युद्धात इंद्रासारखा आहे — हे सांगून त्याने मग भूपती भगदत्ताला संबोधले.
समक्षं पार्थिवेन्द्रस्य वाक्यं वाक्यविशारदः। गच्छ शीघ्रं महाराज हैडिम्बं युद्धदुर्मदम्
राजाधिराजाच्या समोर, वाक्पटू भीष्म म्हणाला — 'राजा, लवकर जा आणि युद्धाला वेड्या हिडिंबपुत्राशी भिड.'