अभिमन्युप्रभृतयः पाण्डवानां महारथाःक । अभ्यदावन्परीप्सन्तः प्राणांस्त्यक्त्वा सुदुस्त्यजान्
अभिमन्यू आणि इतर पांडवांचे महान रथी, त्याला वाचवण्यासाठी, आपले प्राणही सोडायला तयार होऊन धावले.
अनूपाधिपतिः शूरो भीमस्य दयितः सखा । नीलो नीलाम्बुदप्रख्यः संक्रुद्धो द्रौणिमभ्यात्
अनूपांचा शूर राजा, भीमचा प्रिय मित्र नील, काळ्या मेघासारखा, संतापून द्रोणपुत्रावर तुटून गेला.
स्पर्धते हि महेष्वासो नित्यं द्रोणसुतेन सः। स विष्फार्य महच्चापं द्रौणिं विव्याध पत्रिणा
तो महान धनुर्धारी नेहमीच द्रोणपुत्राशी स्पर्धा करायचा; त्याने मोठे धनुष्य ताणून, पिसांच्या बाणाने द्रोणपुत्राला घायाळ केले.
यथा शक्रो महाराज पुरा विव्याध दानवम् । विप्रचित्तिं दुराधर्षं देवतानां भयंकरम्
राजा, जसा पूर्वी इंद्राने दानवांचा भीतीदायक आणि जिंकता न येणारा विप्रचित्तीवर बाण मारला होता,
येन लोकत्रयं क्रोधात्रासितं स्वेन तेजसाक । `स रुद्रेण जितः पूर्वं निहतो मातरिश्वना' तथा नीलेन निर्भिन्नः सम्यङ्भुक्तेन पत्रिणा
ज्याच्या तेजाने तीनही लोकांमध्ये कधी राग आणि भीती पसरली होती—त्याला पूर्वी रुद्राने हरवले आणि वायुदेवतेने मारले; त्याचप्रमाणे नीलाने योग्य बाणाने द्रोणपुत्राला छेदले.
संजातरुधिरोत्पीडो द्रौणिः क्रोधसमन्वितः । स विष्फार्य धनुश्चित्रमिन्द्राशनिसमस्वनम्
द्रोणपुत्राच्या शरीरातून रक्त वाहू लागले आणि तो संतापाने पेटला; त्याने आपले सुंदर धनुष्य ताणले, जे इंद्राच्या वज्रासारखे गडगडले.
दध्रे नीलविनाशाय मतिं मतिमतां वरः। ततः संधाय विमलान्भल्लान्कर्मारमार्जितान्
तो बुद्धिमानांमध्ये श्रेष्ठ असलेला, नीलाचा नाश करण्याचा निर्धार केला; मग त्याने शुद्ध आणि उत्तम लोखंडी बाण धनुष्याला लावले.
जघान चतुरो वाहान्पातयामास च ध्वजम्। `सूतं चैकेन भल्लेन रथनीडादपाहरत्' सप्तमेन च भल्लेन नीलं विव्याध वक्षसि
त्याने चार घोडे मारले आणि ध्वज खाली पाडला; एका बाणाने सारथ्याला रथातून खाली फेकले आणि सातव्या बाणाने नीलाच्या छातीला भोसकले.
स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत्। मोहितं वीक्ष्य राजानं नीलमश्मचयोपमम्
गंभीर जखमी झालेला नील वेदनेने रथाच्या तळाशी बसला; नीलाला दगडाच्या राशीसारखा गोंधळलेला पाहून,
घटोत्कचोऽभिसंक्रुद्धो ज्ञातिभिः परिवारितः । अभिदुद्राव वेगेन द्रौणिमाहवशोभिनम् । तथेतरे चाभ्यधावन्राक्षसा युद्धदुर्मदाः
घटोत्कच अत्यंत संतापलेला आणि आपल्या नातेवाईकांनी वेढलेला, रणभूमीत तेजस्वी असलेल्या द्रोणपुत्रावर वेगाने धावला; तसेच इतर राक्षसही युद्धाच्या उन्मादात तुटून पडले.
भीमसेनो महाबाहुर्नीलं नीलाञ्जनप्रभम्।' आरोप्य स्वरथं वीरो दुर्योधनमपाद्रवत्
भीमसेन या बलाढ्य वीराने काळ्या काजळासारख्या निळ्या रंगाच्या नीलाला आपल्या रथावर बसवले आणि तो दुर्योधनाकडे झपाट्याने धावला.
घटोत्कचं च संप्रेक्ष्य राक्षसं घोरदर्शनम् ।। अभ्यधावत तेजस्वी भारज्वाजात्मजस्त्वरन्
घोर रूप असलेल्या राक्षस घटोत्कचाला पाहून तेजस्वी भीमाचा मुलगा वेगाने पुढे झेपावला.
निजघान च संक्रुद्धो राक्षसान्भीमदर्शनान्। योऽभवन्नग्रतः क्रुद्धा राक्षसस्य पुरःसराः । विमुखांश्चैव तान्दृष्ट्वा द्रौणिचापच्युतैः शरैः
तो रागाने संतप्त होऊन, भीतीदायक असे जे राक्षस घटोत्कचाच्या पुढे उभे होते त्यांना मारले आणि ते पळताना पाहून द्रोणाच्या धनुष्याने सोडलेल्या बाणांनी त्यांना भोसकले.
अक्रुद्ध्यत महाकायो भैमसेनिर्घटोत्कचः। प्रादुश्चक्रे ततो मायां घोररूपां सुदारुणाम्
पण भीमाचा मोठ्या देहाचा घटोत्कच रागावला नाही; त्याने भयंकर आणि भीषण अशी मायावी लीला दाखवली.
मोहयन्समरे द्रौणिं मायावी राक्षसाधिपः। ततस्ते तावकाः सर्वे मायया विमुखीकृताःक
राक्षसांचा स्वामी, मायावी घटोत्कचाने रणभूमीत द्रोणपुत्राला गोंधळवले आणि त्याच्या मायेमुळे तुमचे सर्व सैन्य गोंधळले.
अन्योन्यं समपश्यन्त निकृत्ता मेदिनीतले। विचेष्टमानाः कृपणाः शोणितेन परिप्लुताः
ते सर्व एकमेकांना शत्रू समजू लागले, भूमीवर तडफडत, रक्ताने माखलेले आणि दीन अवस्थेत होते.
द्रोणं दुर्योधनं शल्यमश्वत्थामानमेव च। प्रायशश्च महेष्वासा ये प्रधानाः स्म कौरवाः
द्रोण, दुर्योधन, शल्य, अश्वत्थामा आणि बहुतेक प्रमुख कौरव धनुर्धारी—
विध्वस्ता रथिनः सर्वे गजाश्च विनिपातिताः। हयाश्चैव हयारोहाः सन्निकृत्ताः सहस्रशः
सर्व रथी विखुरले गेले, हत्ती खाली पडले, आणि घोडे व त्यांचे स्वार हजारोंनी कापले गेले.
तद्दृष्ट्वा तावकं सैन्यं विद्रुतं शिबिरं प्रति। मम प्राक्रोशतो राजंस्तथा देवव्रतस्य च
तुझे सैन्य छावणीकडे पळताना पाहून, राजन, मी आणि देवव्रत दोघांनीही मोठ्याने हाक मारली.
युध्यध्वं मा पलायध्वं मायैषा राक्षसी रणे। घटोत्कचप्रमुक्तेति नातिष्ठन्त विमोहिताः
'लढा! पळू नका! हे रणातील राक्षसी मायाजाळ आहे, घटोत्कचाने सोडले आहे!' असे आम्ही ओरडलो, पण गोंधळलेल्या सैनिकांनी ऐकले नाही.
नैव ते श्रद्दधुर्भीता वदतोरावयोर्वचः । तांश्च प्रद्रवतो दृष्ट्वा जयं प्राप्ताश्च पाण्डवाः
भीतीने त्यांनी आमचे बोलणे मानले नाही; आणि ते पळताना पाहून पांडवांनी विजय मिळवला.
घटोत्कचेन सहिताः सिंहनादान्प्रचक्रिरे । शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः समन्तान्नेदिरे भृशम्
घटोत्कचासोबत पांडवांनी सिंहासारखे गर्जना केल्या आणि शंख-डमरूंच्या आवाजाने सर्वत्र मोठा गजर झाला.
एवं तव बलं सर्वं हैडिम्बेन महात्मना। सूर्यास्तमनवेलायां प्रभग्नं विद्रुतं दिशः
अशा प्रकारे, सूर्यास्ताच्या वेळी, हिडिंबपुत्र घटोत्कचाने तुझे सर्व सैन्य फोडून सर्व दिशांना पळवले.
तस्मिन्महति संक्रन्दे राजा दुर्योधनस्तदा। `पराजयं राक्षसेन नामृष्यत परंतपः।' गाङ्गेयमुपसंगम्य विनयेनाभिवाद्य च
त्या मोठ्या गोंधळात, राक्षसाकडून पराभूत झाल्याने संतप्त झालेला राजा दुर्योधन हे सहन करू शकला नाही; त्याने विनयाने भीष्माजवळ जाऊन नमस्कार केला.
तस्य सर्वं यथावृत्तमाख्यातुमुपचक्रमे। घटोत्कचस्य विजयमात्मनश्च पराजयम्
त्याने घडलेली सगळी घटना—घटोत्कचाचा विजय आणि स्वतःचा पराभव—भीष्माला सांगायला सुरुवात केली.
कथयामास दुर्धर्षो विनिःश्वस्य पुनःपुनः । अब्रवीच्च तदा राजन्भीष्मं कुरुपितामहम्
तीक्ष्ण श्वास घेत घेत, तो पराक्रमी पुन्हा पुन्हा बोलू लागला आणि मग कुरुपितामह भीष्माला उद्देशून म्हणाला.
भवन्तं समुपाश्रित्य द्रोणं चैव पितामह । पाण्डवैर्विग्रहो घोरः समारब्धो मया प्रभो
'पितामह, मी आपल्यावर आणि द्रोणावर विश्वास ठेवून पांडवांशी हा भयंकर संघर्ष सुरू केला आहे.'
एकादश समाख्याता अक्षौहिण्यश्च या मम। निदेशे तव तिष्ठन्ति मया सार्धं परंतप
'माझ्या अकरा अक्षौहिणी सैन्याचा संचय झाला आहे; हे सर्व आपल्याच्या आज्ञेत, माझ्यासह, उभे आहेत, हे शत्रूंना जाळणाऱ्या पितामहा.'
सोऽहं भरतशार्दूल भीमसेनपुरोगमैः । घटोत्कचं समाश्रित्य पाण्डवैर्युधि निर्जितः
भरतवंशातील वाघा, मी भीमसेनासह आणि घटोत्कचावर विसंबून पांडवांशी युद्धात हरलो.
तन्मे दहति गात्राणि शुष्कवृक्षमिवानलः । तदिच्छामि महाभाग त्वत्प्रसादात्परंतप
हे माझ्या अंगाला कोरड्या झाडाला जसा अग्नी जाळतो तसं जाळतंय; महाभागा, तुझ्या कृपेने हे मी पार करावं अशी माझी इच्छा आहे.