आरोहे पर्यवस्कन्दे सरणे सान्तरप्लुते । सम्यक्प्रहरणे याने व्यपयाने च कोविदम्
चढणं, उतरंणं, पुढे जाणं, उडी मारणं, अचूक वार करणं, वाहन चालवणं आणि मागे हटणं यातही ते कुशल होते.
नागाश्वरथयानेषु बहुशः सुपरीक्षितम् । परीक्ष्य च यथान्यायं वेतनेनोपपादितम्
हत्ती, घोडे आणि रथ चालवण्यात वारंवार कसोटी घेऊन, योग्य तपासणी करून आणि योग्य वेतन देऊन त्यांची नेमणूक केली होती.
न गोष्ठ्या नोपकारेण न च बन्धुनिमित्ततः । न सौहृदबलैर्वापि नाकुलीनपरिग्रहैः
त्यांची निवड गट, ओळखी, नातेसंबंध, मैत्री किंवा कुळाच्या आधारावर कधीच झाली नव्हती.
समृद्धजनमार्यं च तुष्टसंबन्धिबान्धवम् । कृतोपकारभूयिष्ठं यशस्वि च मनस्वि च
ते सर्वजण समृद्ध, कुलीन, नातेवाईक आणि मित्रांमध्ये समाधानी, उपकारांची जाणीव ठेवणारे, कीर्तीवान आणि उच्च विचारांचे होते.
स्वजनैस्तु नरैर्मुख्यैर्बहुशो दृष्टकर्मभिः । लोकपालोपमैस्तात पालितं लोकविश्रुतम्
त्यांचं नेतृत्व त्यांच्या स्वतःच्या समाजातील श्रेष्ठ पुरुषांकडे होतं, ज्यांची कृत्यं सर्वत्र प्रसिद्ध होती, आणि जे लोकपालांसारखे रक्षण करणारे होते.
बहुभिः क्षत्रियैर्गुप्तं पृथिव्यां लोकसंमतैः । अस्मानभिगतैः कामात्सबलैः सपदानुगैः
त्यांचं रक्षण जगमान्य असंख्य क्षत्रियांनी केलं होतं, जे स्वतःच्या इच्छेने, संपूर्ण सैन्यासह आणि अनुयायांसह आमच्याकडे आले होते.
महोदधिमिवापूर्णमापगाभिः समन्ततः । अपक्षपक्षिसंकाशै रथैर्नागैश्च संवृतम्
सर्व बाजूंनी नद्यांनी भरून गेलेल्या मोठ्या समुद्रासारखे, ते सैन्य पक्ष्यांसारख्या रथांनी आणि हत्तींच्या गर्दीने वेढलेले होते.
नानायोधजलं भीमं वाहनोर्मितरङ्गिणम्। क्षेपण्यसिगदाशक्तिशरप्राससामाकुलम्
तेथे अनेक योद्ध्यांनी भरलेले, भीतीदायक, वाहनांच्या लाटा उसळणारे, आणि फेकायची शस्त्रे, तलवारी, गदा, भाले, बाण, आणि शूल यांनी गच्च भरलेले होते.
ध्वजभूषणसंबाधं रत्नपट्टसुसंचितम् । परिधावद्भिरश्वैश्च वायुवेगविकम्पितम्
ध्वजांनी व दागिन्यांनी सजलेले, रत्नांच्या पट्ट्यांनी अलंकृत, आणि वाऱ्यासारख्या वेगाने धावणाऱ्या घोड्यांनी हलणारे असे ते सैन्य होते.
अपारमिव गर्जन्तं सागरप्रतिमं महत्। द्रोणभीष्मासिसंगप्तं गुप्तं च कृतवर्मणा
ते सैन्य समुद्रासारखे विशाल, गजर करणारे, मर्यादा नसल्यासारखे वाटणारे, द्रोण व भीष्म यांच्या तलवारीने राखलेले आणि कृतवर्म्याने संरक्षित होते.
कृपदुःशासनाभ्यां च जयद्रथमुखैस्तथा । भगदत्तविकर्णाभ्यां द्रौणिसौबलबाह्लिकैः
कृप, दुःशासन, जयद्रथ, भगदत्त, विकर्ण, द्रोणपुत्र, सौबल, आणि बाह्लिक यांनी देखील ते सैन्य जपले होते.
गुप्तं प्रवीरैर्लौकैश्च सारवद्भिर्महात्मभिः । यदहन्यत सैन्यं मे दिष्टमत्र परायणम्
पराक्रमी, बुद्धिमान आणि शूर अशा योद्ध्यांनी ते सैन्य राखले होते, तरीही, या ठिकाणी माझे सैन्य विधिलिखिताप्रमाणे नष्ट झाले.
नैतादृशं समुद्योगं दृष्टवन्तो हि मानुषाः । ऋषयो वा महाभागाः पुराणा भुवि सञ्जय
अशी मोठी तयारी ना माणसांनी कधी पाहिली, ना पूर्वीचे पुण्यवान ऋषी पृथ्वीवर, संजय.
ईदृशोऽपि बलौघस्तु संयुक्तः शस्त्रसंपदा । वध्यते यत्र संग्रामे किमन्यद्भागधेयतः
इतका मोठा आणि सर्व शस्त्रांनी सज्ज असलेला सैन्यगट ज्या ठिकाणी युद्धात मारला जातो, ते नशीबच नव्हे का?
विपरीतमिदं सर्वं प्रतिभाति हि सञ्जय । यत्रेदृशं बलं घोरं नावधीद्युधि पाण्डवान्
हे सर्व उलटेच घडले असे मला वाटते, संजय, कारण इतके भयंकर सैन्य पांडवांना युद्धात संपवू शकले नाही.
पाण्डवार्थाय नियतं देवास्तत्र समागताः । युध्यन्ते मामकं सैन्यं यथाऽवध्यत सञ्जय
नक्कीच, पांडवांच्या हितासाठी देवताच तिथे एकत्र आल्या; त्यांनी माझ्या सैन्याशी लढून ते नष्ट केले, संजय.
उक्तोऽपि विदुरेणाहं हितं पथ्यं च नित्यशः । न च जग्राह तन्मन्दः पुत्रो दुर्योधनो मम
विदुर नेहमीच मला हिताचे आणि योग्य असे सांगत होता, पण माझा मूर्ख पुत्र दुर्योधन त्याचे ऐकला नाही.
तथ्यां मन्ये मतिं तस्य सर्वज्ञस्य महात्मनः । आसीत्तथाऽऽगतं तात येन दृष्टमिदं पुरा
त्या सर्वज्ञ, महात्मा विदुर यांचा सल्ला खरा होता असे मला वाटते; जे घडले, ते त्यांना आधीच दिसले होते.
अथवा भाव्यमेवं हि संजयैतेन सर्वथा । पुरा धात्रा यथा दिष्टं तत्तथा न तदन्यथा
किंवा, संजय, हे सगळे जसे घडले, तसेच होणारच होते; पूर्वी विधात्याने जसे ठरवले, तसेच घडते, त्यात बदल नाही.
आत्मदोषात्त्वया राजन्प्राप्तं व्यसनमीदृशम् । न हि दुर्योधनस्तानि पश्यते भरतर्षभ
राजा, तुझ्या स्वतःच्या चुकीमुळेच हे दु:ख तुला आले; कारण दुर्योधनाला हे काहीच दिसत नाही, हे भारतश्रेष्ठ.
यानि त्वं पश्यसे राजन्धर्मसंकरकारणात्। तव दोषात्पुरा वृत्तं द्यूतमेतद्विशांपते
राजा, जे तुला धर्माचा गोंधळ वाटतो, ते सर्व तुझ्या चुकीमुळेच पूर्वी घडले—हे जुगार, हे लोकाधिपती.
तव दोषेण युद्दं च प्रवृत्तं सह पाण्डवैः । त्वमेवाद्य फलं भुङ्क्ष्व कृत्वा किल्बिषमात्मना
तुझ्याच चुकीमुळे पांडवांसोबत हे युद्ध सुरू झाले; आता, स्वतः पाप करून, त्याचे फळ तुलाच भोगावे लागेल.
आत्मना हि कृतं कर्म आत्मनैवोपभुज्यते। इह वा प्रेत्य वा राजंस्त्वया प्राप्तं यथातथम्
स्वतः केलेल्या कर्माचे फळ स्वतःलाच भोगावे लागते, इथे असो वा मृत्यूनंतर, राजा; तुला जे मिळाले, ते योग्यच आहे.
तस्माद्राजन्स्थिरो भूत्वा प्राप्येदं व्यसनं महत्। शृणु युद्धं यथा वृत्तं शंसतो मे नराधिप
म्हणून, राजा, हे मोठे दु:ख आल्यावरही धीर धर; आता मी तुला युद्ध कसे घडले ते सांगतो, ऐक.
भीमसेनः सुनिशितैर्बाणैर्भित्त्वा महाचमूम् । आससाद ततो वीरः सर्वान्दुर्योधनानुजान्
भीमसेनाने तीक्ष्ण बाणांनी मोठ्या सैन्यातून वाट काढली आणि मग तो वीर दु:शासनासह सर्व दु:र्योधनाचे भाऊ यांच्या समोर गेला.
दुःशासनं दुर्विषहं दुःसहं दुर्मदं जयम्। जयत्सेनं विकर्णं च चित्रसेनं सुदर्शनम्
त्याने दु:शासन, दुर्विषह, दु:सह, दुर्मद, जय, जयत्सेन, विकर्ण, चित्रसेन आणि सुदर्शन यांच्याशी सामना केला.
चारुचित्रं सुवर्माणं दुष्कर्णं कर्णमेव च । एतांश्चान्यांश्च सुबहून्समीपस्थान्महारथान्
चारुचित्र, सुवर्माण, दु:ष्कर्ण, कर्ण स्वतः आणि इतर अनेक मोठे रथी जे जवळ होते, त्यांच्याशीही त्याने मुकाबला केला.
धार्तराष्ट्रान्सुसंक्रुद्धान्दृष्ट्वा भीमो महारथः । भीष्मेण समरे गुप्तां प्रविवेश महाचमूम्
धृतराष्ट्रपुत्र क्रोधाने पेटलेले आहेत हे पाहून, भीम हा महान रथी, भीष्माच्या रक्षणाखाली असलेल्या त्या मोठ्या सैन्यात शिरला.
अथालोक्य प्रविष्टं तमूचुस्ते सर्व एव तु । जीवग्राहं निगृह्णीमो वयमेनं नराधिपाः
मग त्याला आत येताना पाहून सर्व राजे म्हणाले, 'आपण याला जिवंत पकडू या!'
स तैः परिवृतः पार्थो भ्रातृभिः कृतनिश्चयैः । प्रजासंहरणे सूर्यः क्रूरैरिव महाग्रहैः
त्या ठाम भावांनी वेढलेला पार्थ जसा प्रलयकाळी सूर्य क्रूर ग्रहांनी वेढला जातो, तसा दिसत होता.