व्यूढं दृष्ट्वा तु तत्सैन्यं पिता देवव्रतस्तव । कौञ्चेन महता राजन्प्रत्यव्यूहत वाहिनीम्
राजा, तुझ्या वडिलांनी म्हणजे देवव्रतांनी, ते सैन्य नीट रचलेले पाहून, मोठ्या बगळ्याच्या आकारात आपली फौज मांडली.
तस्य तुण्डे महेष्वासो भारद्वाजो व्यरोचत। अश्वत्थामा कृपश्चैव चक्षुरास्तां जनेश्वर
त्या बगळ्याच्या चोचीत मोठा धनुर्धारी भारद्वाज उभा होता, आणि त्याच्यासोबत अश्वत्थामा व कृपाही लोकांमध्ये उठून दिसत होते.
कृतवर्मा तु सहितः काम्भोजैरथ बाह्लिकैः । शिरस्यासीन्नरश्रेष्ठः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्
कृतवर्मा, काम्बोज आणि बाह्लिकांसह, त्या रचनेच्या डोक्यावर उभा होता, सर्व धनुर्धारांमध्ये श्रेष्ठ म्हणून ओळखला जात होता.
ग्रीवायां शूरसेनश्च तव पुत्रश्च मारिष । दुर्योधनो महाराज राजभिर्बहुभिर्वृतः
महाराज, गळ्याजवळ शूरसेन आणि तुझा मुलगा दुर्योधन, अनेक राजांनी वेढलेला, उभा होता.
प्राग्जोतिषस्तु सहितो मद्रसौवीरकेकयैः । उरस्यभून्नरश्रेष्ठ महत्या सेनया वृतः
नरश्रेष्ठा, प्राग्ज्योतिष मद्र, सौवीर आणि केकयांसह छातीच्या भागात होता, आणि मोठ्या सैन्याने वेढलेला होता.
पृष्ठे चास्तां महेष्वासावावन्त्यौ सपदानुगौः । स्वसेनया च सहितः शुशर्मा प्रस्थलाधिपः । वामं पक्षं समाश्रित्य दंशितः समवस्थितः
मागच्या बाजूला अवंतीचे दोन बलाढ्य धनुर्धारी आपल्या सैन्यासह उभे होते, आणि प्रस्थलाचा राजा शुशर्माही आपल्या सैन्यासह डाव्या बाजूला ठामपणे उभा राहिला.
तुषारा यवनाश्चैव शकाश्च सह चूचुपैः । दक्षिणं पक्षमाश्रित्य स्थिता व्यूहस्त भारत
भारता, तुषार, यवन, शक आणि चूचुप हे सर्व उजव्या बाजूला आपापली जागा घेऊन उभे राहिले.
श्रुतायुश्च शातायुश्च सौमदत्तिश्च मारिष । व्यूहस्य जघने तस्थू रक्षमाणाः परस्परम्
महाराज, श्रुतायू, शतायू आणि सौमदत्त हे तिघे रचनेच्या मागच्या बाजूला एकमेकांचे रक्षण करत उभे होते.
ततो युद्धाय संजग्मुः पाण्डवाः कौरवैः सह। सूर्योदये महाराज प्रावर्तत जनक्षयः
मग पांडवांनी कौरवांसोबत युद्धासाठी कूच केले; सूर्य उगवला आणि, राजन, माणसांचा संहार सुरू झाला.
प्रतीयू रथिनो नामान्नागाश्च रथिनो ययुः । हयारोहान्रथारोहा रथिनश्चापि सादिनः
रथस्वारांनी रथस्वारांना सामोरे गेले, हत्ती रथस्वारांवर तुटून पडले, घोडेस्वारांनी रथस्वारांवर हल्ला केला, आणि रथस्वारांनी घोडेस्वारांशी लढाई केली.
सादिनश्च हयान्राजन्रथिनश्च महारणे । हस्त्यारोहान्हयारोहा रथिनः सादिनस्तथा
राजा, घोडेस्वारांनी घोड्यांवर आणि रथस्वारांनी रणभूमीत हल्ला केला; हत्तीस्वारांनी घोडेस्वारांशी, आणि रथस्वारांनी घोडेस्वारांशीच लढाई केली.
रथिनः पत्तिभिः सार्धं सादिनश्चापि पत्तिभिः । अन्योन्यं समरे राजन्प्रत्यधावन्नमर्षिताः
रथस्वार पायदळांसोबत, आणि घोडेस्वारही पायदळांसोबत मिळून लढले; राजन, युद्धात सगळे एकमेकांवर तुटून पडले, कोणालाही सहन होत नव्हते.
भीमसेनार्जुनयमैर्गुप्ता चान्यैर्महारथैः । शुशुभे पाण्डवी सेना नक्षत्रैरिव शर्वरी
भीमसेन, अर्जुन आणि इतर मोठ्या योद्ध्यांनी राखलेली पांडवांची सेना, जणू रात्रीच्या आकाशात तारे चमकावेत तशी शोभत होती.
तथा भीष्मकृपद्रोणशल्यदुर्योधनादिभिः । तवापि च बभौ सेना ग्रहैर्द्यौरिव संवृताः
तसेच, भीष्म, कृप, द्रोण, शल्य, दुर्योधन आणि इतरांनी राखलेली तुझी सेना, राजन, ग्रहांनी भरलेल्या आकाशासारखी तेजस्वी दिसत होती.
भीमसेनस्तु कौन्तेयो द्रोणं दृष्ट्वा पराक्रमी । अभ्ययाञ्जवनैरश्वैर्भारद्वाजस्य वाहिनीम्
कुंतीपुत्र भीमसेनाने, पराक्रमी द्रोणाला पाहताच, जलद घोड्यांवर आरूढ होऊन भारद्वाजांच्या सैन्यावर तुटून पडला.
द्रोणास्तु समरे क्रुद्धो भीमं नवभिरायसैः । विव्याध समरश्लाघी मर्माण्युद्दिष्य वीर्यवान्
समरात संतापलेला द्रोण, सामर्थ्यशाली भीमाला, त्याच्या महत्त्वाच्या जागा लक्ष करून, लोखंडी नव बाणांनी घायाळ केले.
दृढाहतस्तो भीमो भारद्वाजस्य संयुगे। सारथिं प्रेषयामास यमस्य सदनं प्रति
युद्धात भारद्वाजाने जोरात मारल्यावर, भीमाने आपल्या सारथ्याला यमाच्या घरी पाठवले.
स संगृह्य स्कवयं वाहान्भारद्वाजः प्रतापवान् । व्यधमत्पाण्डवीं सेनां तूलराशिमिवानलः
मग प्रतापी भारद्वाजाने लगाम हातात घेतले आणि पांडवांची सेना अग्नीने कापूस जाळावा तशी विखुरली.
ते वद्यमाना द्रोणेन भीष्मेण च नरोत्तमाः । सृञ्जयाः तावकं सैन्यं भीमार्जुनपरिक्षतम्
द्रोण आणि भीष्म यांच्या हल्ल्याने त्रस्त झालेले श्रींजय, भीम आणि अर्जुन यांनी आधीच छळलेले तुझे सैन्य पुन्हा जोरात भिडले.
तथैव तावकं सैन्यं भीमार्जुनपरिक्षतम्। मुह्यते तत्रतत्रैव समदेव वराङ्गना
भीम आणि अर्जुन यांच्या सततच्या हल्ल्याने तुझे सैन्य युद्धभूमीवर जागोजागी गोंधळले, हे श्रेष्ठ कुलातील वीर.
अभिद्येतां ततो व्यूहौ तस्मिन्वीरवरक्षये। आसीद्व्यतिकरो घोरस्तव तेषां च भारत
त्या वेळी, वीरांचे तुकडे मोडत असताना, तुझ्या आणि त्यांच्या सैन्यात भीषण आणि प्रचंड संघर्ष उभा राहिला, हे भारत.
तदद्भुतमपश्याम तावकानां परैः सह । एकायनगताः सर्वे यदयुध्यन्त भारत
हे भारत, आम्ही एक अद्भुत गोष्ट पाहिली—तुझे सर्व सैनिक एकत्र जमलेले असूनही, शत्रूंशी एकजुटीने लढत होते.
प्रतिसंवार्य चास्त्राणि तेऽन्योन्यस्य विशांपते । युयुधुः पाण्डवाश्चैव कौरवाश्च महाबलाः
एकमेकांची अस्त्रे परतवून, पांडव आणि कौरव हे दोन्ही बलाढ्य सैन्य एकमेकांशी प्रचंड युद्ध करत राहिले, हे राजाधिराज.
एवं बहुगुणं सैन्यमेवं बहुविधं परम्। व्यूढमेवं यथाशास्त्रममोघं चैव सञ्जय
हे संजय, ते सैन्य अत्यंत मोठं, विविध प्रकारचं, अनेक पद्धतीने सजलेलं आणि युद्धशास्त्रानुसार योग्य रचनेत उभं होतं.
जुष्टमस्माकमत्यन्तमभिकामं च नः सदा । प्रहृष्टं व्यसनोपेतं पुरस्ताद्दृष्टविक्रमम्
ते आमच्या अत्यंत उत्साही सैनिकांनी भरलेलं, नेहमीच लढायला तयार, आनंदी असूनही संकटांनी वेढलेलं, आणि पुढच्या फळीमध्ये पराक्रम दाखवत होतं.
नातिवृद्धमबालं च न कृशं न च पीवरम् । लघुवृत्तायतप्रायं सागराकारमव्ययम्
ते सैन्य ना फार वयस्क, ना फार लहान, ना खूप सडपातळ, ना फार स्थूल, बहुतेक मध्यम बांध्याचं, समुद्रासारखं विशाल आणि थकता न येणारं होतं.
आत्तसन्नाहशस्त्रं च बहुशस्त्रपरिग्रहम् । असियुद्धे नियुद्धे च गदायुद्धे च कोविदम्
ते सर्वजण शस्त्रसज्ज, अनेक प्रकारची शस्त्रं हाताळण्यात कुशल, तलवारयुद्ध, मल्लयुद्ध आणि गदायुद्धातही पारंगत होते.
प्रासर्ष्टितोमरेष्वाजौ परिघेष्वायसेषु च । भिण्डिपालेषु शक्तीषु मुसलेषु च सर्वशः
ते भाले, सुऱ्या, तोमर, लोखंडी गदा, गोफण, शक्ती, मुसळ अशा सर्व प्रकारच्या शस्त्रांचा युद्धात योग्य वापर जाणणारे होते.
कम्पनेषु च चापेषु कणपेषु च सर्वशः । क्षेणणीयेषु चित्रेषु मुष्टयुद्धेषु च क्षमम्
ते धनुष्य, बाण, सर्व प्रकारची फेकण्याची शस्त्रं, तसेच हातघाई आणि बलप्रदर्शनाच्या लढाईतही निपुण होते.
अपरोक्षं च विद्यासु व्यायामे च कृतश्रमम् । शस्त्रग्रहणविद्यासु सर्वासु परिनिष्ठितम्
ते सर्व विद्यांमध्ये प्रत्यक्ष शिक्षण घेतलेले, व्यायामाने तयार झालेले आणि शस्त्रविद्येच्या सर्व प्रकारात पारंगत होते.