शिखण्डिनं समासाद्य भरतानां पितामहः । अवर्जयत संग्रामं स्त्रीत्वं तस्यानुसंस्मरन्
शिखंडीसमोर उभा राहिल्यावर, भरतांचा पितामह भीष्म, त्याच्या स्त्रीत्वाची आठवण येऊन युद्धातून मागे हटला.
ततो द्रोणो महाराज अभ्यद्रवत तं रणे। रक्षमाणस्तदा भीष्मं तव पुत्रेण चोदितः
मग तुझ्या पुत्राच्या सांगण्यावरून आणि भीष्माचे रक्षण करत, द्रोण राजन, त्या युद्धात शिखंडीवर तुटून पडला.
शिखण्डी तु समासाद्य द्रोणं शस्त्रभृतां वरम्। अवर्जयत संत्रस्तो युगान्ताग्निमिवोल्बणम्
शिखंडीने शस्त्रधारींमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या द्रोणासमोर येताच, तो जणू युगांताच्या प्रचंड अग्नीपासून घाबरून मागे सरकला.
ततो बलेन महता पुत्रस्तव विशांपते । जुगोप भीष्ममासाद्य प्रार्थयानो महद्यशः
मग, राजाधिराज, तुझ्या पुत्राने मोठ्या ताकदीने भीष्माचे रक्षण केले आणि मोठ्या कीर्तीची इच्छा धरली.
तथैव पाण्डवा राजन्पुरुस्कृत्य धनञ्जयम्। भीष्ममेवाभ्यवर्तन्त जये कृत्वा दृढां मतिम्
त्याचप्रमाणे, राजन, पांडवांनी धनंजयाला पुढे करून, विजयाची ठाम इच्छा धरून, भीष्मावर चाल केली.
तद्युद्धमभवद्धोरं देवानां दानवैरिव। जयमाकाङ्क्षतां सङ्क्ष्ये यशश्च सुमहाद्भुतम्
ते युद्ध इतके भयंकर झाले की, जणू देव आणि दानवांमध्येच लढाई होत आहे, विजय आणि मोठ्या कीर्तीची आस धरलेल्यांमध्ये.
अकरोत्तुमुलं युद्धं भीष्मः शान्तनवस्तदा। भीमसेनभयादिच्छन्पुत्रांस्तारयितुं तव
मग शांतनुचा पुत्र भीष्माने, भीमसेनाच्या भीतीपासून तुझ्या मुलांना वाचवण्यासाठी, प्रचंड गोंधळाचा आणि घनघोर युद्धाचा आरंभ केला.
पूर्वाह्णे तन्महारौद्रं राज्ञां युद्धमवर्तत । कुरूणां पाण्डवानां च मुख्यशूरविनाशनम्
पूर्वार्धात, राजांच्या त्या अत्यंत भयंकर युद्धात, कुरू आणि पांडवांच्या मुख्य शूरवीरांचा नाश झाला.
तस्मिन्नाकुलसंग्रामे वर्तमाने महाभये । अभवत्तुमुलः शब्दः संस्पृशन्गगनं महत्
त्या गोंधळलेल्या आणि भीतीदायक संग्रामात, आकाशालाही भिडणारा प्रचंड आवाज उठला.
नदद्भिश्च महानागैर्हेषमाणैश्च वाजिभिः । भेरीशङ्खनिनादैश्च तुमुलं समपद्यत
मोठमोठ्या हत्तींच्या गर्जना, घोड्यांचे हिणहिण, आणि भेरी-शंखांचा गजर यामुळे तो गोंधळ अधिकच वाढला.
युयुत्सवस्ते विक्रान्ता विजयाय महाबलाःक । अन्योन्यमभिगर्जन्तो गोष्ठिष्विव महर्षभाः
ते सर्व पराक्रमी योद्धे विजयासाठी उत्सुक होते आणि एकमेकांवर गडगडाट करत होते, जणू कळपातील मोठे बैल एकमेकांशी गर्जना करतात.
शिरासं पात्यमानानां समरे निशितैः शरैः। अश्यवृष्टिरिवाकाशे बभूव भरतर्षभ
भरतश्रेष्ठा, युद्धात तीक्ष्ण बाणांनी शिरं खाली पडत होती, जणू आकाशातून दगडांची पाऊस पडतो आहे.
कुण्डलोष्णीषधारीणि जातरूपोज्ज्वलानि च। पतितानि स्म दृश्यन्ते शिरांसि भरतर्षभ
कुंडल आणि पागोट्या, सोन्याने झळाळणारी, पडलेली दिसत होती — त्या म्हणजेच डोकी होती, हे भरतश्रेष्ठा.
विशिखोन्मथितैर्गात्रैर्बाहुभिश्च सकार्मुकैः । सहस्ताभरणैश्चान्यैरभवच्छादिता मही
बाणांनी भेदलेल्या देहांनी, धनुष्यांसह असलेल्या हातांनी, आणि दागिन्यांनी सजलेल्या इतर हातांनी, संपूर्ण पृथ्वी झाकली गेली.
कवचोपहितैर्गात्रैर्हस्तैश्च समलङ्कृतैः । मुखैश्च चन्द्रसंकाशै रक्तान्तनयनैः शुभैः
कवच घातलेल्या देहांनी, दागिन्यांनी सजलेल्या हातांनी, आणि चंद्रासारख्या उजळ चेहऱ्यांनी, लालसर डोळ्यांनी, ती भूमी भरून गेली.
गजवाजिमनुष्याणां सर्वगात्रैश्च भूपते । आसीत्सर्वा समास्तीर्णा मुहूर्तेन वसुंधराः
राजा, हत्ती, घोडे आणि माणसांची सर्व अंगं क्षणातच साऱ्या पृथ्वीवर विखुरली गेली.
रजोमेघैश्च तुमुलैः शस्त्रविद्युत्प्रकाशिभिः । आयुधानां च निर्घोषः स्तनयित्नुसमोऽभवत्
धुळीचे गडद ढग आणि शस्त्रांच्या वीजेसारख्या चमकांनी, शस्त्रांचा गडगडाट वादळासारखा झाला.
स संप्रहारस्तुमुलःक कटुकः शोणितोदकः। प्रावर्तत कुरूणां च पाण्डवानां च भारत
तो भीषण आणि भयंकर संग्राम, रक्ताने ओथंबलेला, कौरव आणि पांडव यांच्यात सुरू झाला, हे भरत.
तस्मिन्महाभये घोरे तुमुले रोमहर्षणे। ववृषुः शरवर्षाणि क्षत्रिया युद्धदुर्मदाः
त्या भयंकर, भीतीदायक आणि अंगावर काटा आणणाऱ्या युद्धात, युद्धात वेडे झालेले क्षत्रियांनी बाणांचा पाऊस पाडला.
आक्रोशन्कुञ्जरास्तत्र शरवर्षप्रतापिताः । तावकानां परेषां च संयुगे भरतर्षभ
तेथे, तुझ्या आणि शत्रूंच्या सैन्यातील हत्ती, बाणांच्या पावसाने होरपळून, रणांगणात गर्जना करू लागले, हे भरतश्रेष्ठा.
संरब्धानां च वीराणां धीराणाममितौजसाम् । धनुर्ज्यातलशब्देन न प्राज्ञायत किंचन
रागाने पेटलेल्या, धैर्यवान आणि अपार शक्ती असलेल्या वीरांच्या मध्ये, धनुष्यांच्या तुटतुटीच्या आवाजामुळे काहीच ओळखू येत नव्हते.
उत्थितेषु कबन्धेषु सर्वतः शोमितोदके। समरे पर्यधावन्त नृपा रिपुवधोद्यताः
सर्वत्र रक्ताने भिजलेल्या, डोकी नसलेल्या देहांनी उठून, राजे रणभूमीत शत्रू मारण्यासाठी धावू लागले.
शरशक्तिगदाभिस्ते खङ्गैश्चामिततेजसः । निजघ्नुः समरेऽन्योन्यं शूराः परिघबाहवः
बाण, भाले, गदा आणि तलवारी यांनी, बलवान बाहू असलेल्या वीरांनी एकमेकांवर हल्ला केला.
बभ्रमुः कुञ्जराश्चात्र शरैर्विद्धा निरङ्कुशाः । अश्वाश्च पर्यधावन्त हतारोहा दिशो दश
येथे, बाणांनी जखमी झालेले, अंकुश हरवलेले हत्ती इकडे तिकडे भटकत होते; आणि घोडे, त्यांचे स्वार मारले गेलेले, सर्व दिशांना पळत होते.
उत्पत्य निपतन्त्यन्ये शरघातप्रपीडिताः। तावकानां परेषां च योधा भरतसत्तम
तुझ्या आणि शत्रूंच्या सैन्यातील काही योद्धे, बाणांच्या माऱ्याने त्रस्त होऊन, उड्या मारून खाली पडत होते, हे भरतश्रेष्ठा.
वाहानामुत्तमाङ्गानां कार्मुकाणां च भारत। गदानां परिघाणां च हस्तानां चोरुभिः सह
घोड्यांची डोकी, धनुष्ये, गदा, परिघ, हात आणि बाहू एकत्र दिसत होते, हे भरत.
पादानां भूषणानां च केयूराणां च सङ्घशः। राशयस्तत्र दृश्यन्ते भीष्मभीमसमागमे
पाय, दागिने आणि केयूरांचे ढीग, भीष्म आणि भीम यांच्या भेटीच्या ठिकाणी दिसत होते.
अश्वानां कुञ्जराणां च रथानां चानिवर्तिनाम् । सङ्घाताः स्म प्रदृश्यन्ते तत्रतत्र विशांपते
जे घोडे, हत्ती आणि रथ मागे फिरत नव्हते, त्यांचे ढीग जागोजागी दिसत होते, हे लोकाधिपती.
गदाभिरसिभिः प्रासैर्बाणैश्च नतपर्वभिः । जघ्नुः परस्पर तत्र क्षत्रियाः काल आगते
गदा, तलवारी, भाले आणि वाकड्या टोकांचे बाण यांनी, मृत्यूच्या वेळी आलेल्या क्षत्रियांनी एकमेकांवर हल्ला केला.
अपरे बाहुभिर्वीरा नियुद्धकुशला युधि। बहुधा समसञ्जन्त आयसैः परिघैरिव
इतर वीर, हातांनी लढण्यात कुशल असलेले, रणभूमीत अनेक प्रकारे एकमेकांशी झुंजत होते, जणू काही लोखंडी गदांनी.