देवानामपि देवं च त्वामाह भगवान्भृगुः । पुराणां चैव परमं विष्णो रूपं तवेति च
भगवान भृगुंनी तुला देवांचा देव आणि प्राचीनांमध्ये विष्णूचं सर्वोच्च रूप असं म्हटलं.
वासुदेवो वसूनां त्वं शक्रं स्थापयिता तथा। देवदेवोऽसि देवानामिति द्वैपायनोऽब्रवीत्
वासुदेव, तू वसूंमध्ये एक आणि इंद्राचा स्थापक आहेस. द्वैपायनांनी म्हटलं, 'तू देवांमध्ये देवांचा देव आहेस.'
पूर्वे प्रजानिसर्गे च दक्षमाहुः प्रजापतिम्। स्रष्टारं सर्वभूतानामङ्गिरास्त्वां तथाऽब्रवीत्
पूर्वीच्या सृष्टीमध्ये दक्षाला प्रजापती, सर्व सृष्टीचा कर्ता असं म्हटलं. अंगिरसांनीही तुला असंच संबोधलं.
अव्यक्तं ते शरीरोत्थं व्यक्तं ते मनसि स्थितम् । देवास्त्वत्संभवाश्चैव देवलस्त्वसितोऽब्रवीत्
तुझं अव्यक्त रूप तुझ्या देहातून उत्पन्न होतं, आणि व्यक्त रूप तुझ्या मनात स्थिर आहे. देव सर्वजण तुझ्यापासून जन्मले आहेत, असं असित देवलांनी सांगितलं.
शिरसा ते दिव्यं व्याप्तं बाहुभ्यां पृथिवी तथा । जठरं ते त्रयो लोकाः पुरुषोऽसि सनातनः
तुझं डोकं आकाश व्यापून आहे, तुझे हात पृथ्वीवर पसरले आहेत, तुझ्या पोटात तीनही लोक आहेत. तू सनातन पुरुष आहेस.
एवं त्वामभिजानन्ति तपसा भाविता नराः। आत्मदर्शनतृप्तानामृषीणां चासि सत्तमः
अशा प्रकारे, तपाने शुद्ध झालेले लोक तुला ओळखतात. आत्मज्ञानाने तृप्त झालेल्या ऋषींमध्ये तू श्रेष्ठ आहेस.
राजर्षीणामुदाराणामाहवेष्वनिवर्तिनाम् । सर्वधर्मप्रधानानां त्वं गतिर्मधुसूदन
हे मधुसूदन, जे राजर्षी युद्धात कधीही मागे हटत नाहीत आणि सर्व धर्मात अग्रगण्य आहेत, त्यांच्यासाठी तूच अंतिम ध्येय आहेस.
इति नित्यं योगविर्द्भिर्भगवान्पुरुषोत्तमः। सनत्कुमारप्रमुखैः स्तूयतेऽभ्यर्च्यते हरिः
अशा प्रकारे, भगवंत पुरुषोत्तम हरि यांचा नेहमीच योगसंपन्न, सनत्कुमार यांच्या नेतृत्वाखालील लोकांकडून स्तुती आणि पूजा केली जाते.
एष ते विस्तरस्तात संक्षेपश्च प्रकीर्तितः । केशवस्य यथा तत्त्वं सुप्रीतो भज केशवम्
हे सर्व तुला विस्ताराने आणि थोडक्यात सांगितले आहे. केशवाचे खरे स्वरूप कसे आहे, तसेच आनंदाने केशवाची भक्ती कर.
पुण्यं श्रुत्वैतदाख्यानं महाराज सुतस्तव। केशवं बहुमेने स पाण्डवांश्च महारथान्
हे पुण्यदायक कथन ऐकून, राजन, तुझ्या मुलाने केशवाचा आणि पांडवांसारख्या महान रथींचा मोठ्या आदराने सन्मान केला.
तमब्रवीन्महाराज भीष्मः शान्तनवः पुनः । माहात्म्यं ते श्रुतं राजन्केशवस्य महात्कमनः
मग शांतनूचे पुत्र भीष्म पुन्हा म्हणाले, 'राजन, केशवाच्या अद्भुत महात्म्याचे ऐकले आहेस.'
नरस्य च यथातत्त्वं यन्मां त्वं पृच्छसे नृप। यदर्थं नृषु संभूतौ नरानारायणावृषी
राजा, तू विचारलेस त्या माणसाचे खरे स्वरूप काय आहे, आणि नर व नारायण हे ऋषी लोकांत कशासाठी जन्मले—
अवध्यौ च यथा वीरौ संयुगेष्वपराजितौ । यथा च पाण्डवा राजन्नवध्या युधि कस्यचित्
ते दोघे वीर युद्धात कसे अपराजेय आहेत, आणि पांडव कुणाच्याही हातून युद्धात का मारले जाऊ शकत नाहीत—
प्रीतिमान्हि दृढं कृष्णः पाण्डवेषु यशस्विषु । तस्माद्ब्रवीमि राजेन्द्र शमो भवतु पाण्डवैः
कृष्णाला पांडवांवर खूप प्रेम आहे. म्हणूनच, राजाधिराज, मी सांगतो—पांडवांशी शांतता ठेव.
पृथिवीं भुङ्क्ष्व सहितो भ्रातृभिर्बलिभिर्वशी । नरानारायणौ देवाववज्ञाय नशिष्यसि
राजा, आपल्या बलवान भावांसह पृथ्वीचा उपभोग घे. नर आणि नारायण या दैवी स्वरूपांचा अवमान केलास तर नाश पावशील.
एवमुक्त्वा तव पिता तूष्णीमासीद्विशांपते । व्यसर्जयच्च राजानं शयनं च विवेश ह
असे सांगून तुझे वडील गप्प झाले, राजाधिराज. त्यांनी राजाला निरोप दिला आणि आपल्या शय्येवर गेले.
राजा च शिबिरं प्रायात्प्रणिपत्य महात्मने । शिश्ये च शयने शुभ्रे रात्रिं तां भरतर्षभ
राजाने त्या महात्म्याला वंदन केले आणि आपल्या तंबूत गेला. त्या रात्री तो शुभ शय्येवर झोपला, भरतश्रेष्ठ.
व्युषितायां तु शर्वर्यामुदिते च दिवाकरे। उभे सेने महाराज युद्धायैव समीयतुः
रात्र संपली आणि सूर्य उगवला, राजन. मग दोन्ही सैन्ये युद्धासाठी एकत्र आली.
अभ्यधावन्त संक्रुद्धाः परस्परजिगीषवः । ते सर्वे सहिता युद्धे समालोक्य परस्परम्
सर्वजण रागाने एकमेकांवर तुटून पडले, विजय मिळवायची इच्छा होती. त्यांनी युद्धात एकमेकांकडे पाहत भिडले.
पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च राजन्दर्मन्त्रिते तव। व्यूहौ च व्यूह्य संरब्धाः संप्रहृष्टाः प्रहारिणः
पांडव आणि धृतराष्ट्रपुत्र, राजन, मंत्रणा करून, आपापली मांडणी केली. ते सर्व युद्धासाठी उत्साही आणि आनंदी होते.
अरक्षन्मकरव्यूहं भीष्मो राजन्समन्ततः । तथैव पाण्डवा राजन्नरक्षन्व्यूहमात्मनः
राजा, भीष्माने सर्व बाजूंनी मकरव्यूहाचे रक्षण केले. तसेच, पांडवांनी आपला व्यूह सांभाळला.
अजातशत्रुः शत्रूणां मनांसि समकम्पयत्।' श्येनवद्व्यूह्य तं व्यूहं धौम्यस्य वचनात्स्वयम्
अजातशत्रूने शत्रूंच्या मनात भीती निर्माण केली. त्याने स्वतः धौम्याच्या सांगण्यावरून गरुडासारखी व्यूहाची मांडणी केली.
स हि तस्य सुविज्ञात अग्निचित्येषु भारत। मकरस्तु महाव्यूहस्तव पुत्रस्य धीमतः
कारण त्याला त्या व्यूहाची रचना आणि अग्नीची जागा नीट माहिती होती, भरतवंशीय. तुझ्या बुद्धिमान मुलाचा मकरव्यूह हा मोठा व्यूह होता.
स्वयं सर्वेण सैन्येन द्रोणेनानुमतस्तदा । यथाव्यूहं शान्तनवः सोऽन्ववर्तत तत्पुनः
संपूर्ण सैन्यासह आणि द्रोणाच्या संमतीने शांतनुपुत्र भीष्माने ती व्यूहमांडणी जशी होती तशीच पाळली.
स निर्ययौ महाराज पिता देवव्रतस्तव । महता रथवंशेन संवृतो रथिनां वरः
मग तुझ्या वडिलांनी, राजन, देवव्रताने, मोठ्या रथांच्या रांगेने वेढले जाऊन, रथींच्या श्रेष्ठतेने प्रस्थान केले.
इतरेतरमन्वीयुर्यथाभागमवस्थिताः । रथिनः पत्तयश्चैव दन्तिनः सादिनस्तथा
सर्वजण आपापल्या ठिकाणी उभे राहून एकमेकांच्या मागे गेले—रथी, पायदळ, हत्ती आणि घोडेस्वार सुद्धा.
तान्दृष्ट्वाऽभ्युद्यतान्सङ्ख्ये पाण्डवा हि यशस्विनः । श्येनव्यूहेन संव्यूह्य समनह्यन्त संयुगे
लढ्यात पांडव हे तेजस्वी वीर पुढे येताना पाहून, त्यांनी गरुड मांडणी लावली आणि युद्धासाठी सज्ज झाले.
अशोभत मुखे तस्य भीमसेनो महाबलः । नेत्रे शिखण्डी दुर्धर्षो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः
त्या मांडणीच्या पुढे बलाढ्य भीमसेन उभा होता; डाव्या आणि उजव्या डोळ्यांवर अपराजेय शिखंडी आणि धृष्टद्युम्न हे प्रषतपुत्र होते.
शीर्षे तस्याभवद्वीरः सात्यकिः सत्यविक्रमः । विधुन्वन्गाण्डिवं पार्थो ग्रीवायामभवत्तदा
त्या मांडणीच्या शिरावर पराक्रमी सात्यकी उभा होता, आणि ग्रीवेजवळ गांडीवधारी अर्जुन उभा होता.
अक्षौहिण्या समं तत्र वामपक्षोऽभवत्तदा । महात्मा द्रुपदः श्रीमान्सह पुत्रेण संयुगे
त्या मोठ्या सैन्याच्या डाव्या बाजूला कीर्तीमान, महात्मा द्रुपद आपल्या पुत्रासह युद्धात उभा होता.