एषक लोकान्ससर्जादौ देवांश्च ऋषिभिः सह। अमृतं चैव मृत्युं च प्रजानां प्रभवाप्ययौ
सृष्टीच्या प्रारंभी त्याने लोक, देव आणि ऋषी, तसेच अमरत्व आणि मृत्यू—सर्व प्राण्यांचा आरंभ आणि अंत—निर्माण केला.
एष धर्मश्च धर्मज्ञो वरदः सर्वकामदः । एष कर्ता च कार्यं च आदेरादिः स्वयं प्रभुः
तोच धर्म आहे, धर्म जाणणारा आहे, वर देणारा आहे, सर्व इच्छा पूर्ण करणारा आहे; तोच कर्ता आणि कर्म आहे, सर्व आरंभांचा आरंभ, आणि स्वतः प्रभू आहे.
भूतं भव्यं भविष्यच्च पूर्वमेतदकल्पयत् । उभे सन्ध्ये दिवः खं च नियमांश्च जनार्दनः
त्याने भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्यकाळ प्रथम निर्माण केले; दोन्ही संध्याकाळ, आकाश आणि दिव्याचे नियम, हे जनार्दन.
ऋषींश्चैव हि गोविन्दस्तपश्चैवाभ्यकल्पयत् । स्रष्टारं जगतश्चापि महात्मा प्रभुरव्ययः
गोविंदाने ऋषी आणि तपसुद्धा निर्माण केली; तो महान आत्मा, अविनाशी प्रभू या जगाचा सर्जनहार आहे.
अग्रजं सर्वभूतानां संकर्षणमकल्पयत्। शेषं चाकल्पयद्देवमनन्तमिति तं विदुः
त्याने सर्व प्राण्यांमध्ये ज्येष्ठ असलेला संकर्षण निर्माण केला; आणि शेष नावाच्या देवाला, ज्याला अनंत म्हणतात, घडवले.
यो धारयति भूतानि धरां चेमां सपर्वताम्। ध्यानयोगेन विप्राश्च तं विदन्ति महौजसम्। कर्णस्रोतोभवं चापि मधुं नाम महासुरम्
तोच सर्व प्राणी आणि ही पर्वतांनी युक्त पृथ्वी धारण करतो; ऋषी ध्यानयोगाने त्याच्या महान तेजाचे ज्ञान करतात, आणि कानातून जन्मलेल्या मदू नावाच्या बलाढ्य असुरालाही ओळखतात.
तमुग्रमुग्रकर्माणमुग्रां बुद्धइं समास्थितम् । हरन्तं ब्रह्मणो वेदाञ्जघान ब्रह्मणः पिता। ब्रह्मणोपचितिं कुर्वन्महात्मा पुरुषोत्तमः
तो उग्र, उग्र कर्म करणारा, उग्र बुद्धी असलेल्या लोकांत वास करणारा, ज्याने ब्रह्मदेवाचे वेद घेतले, त्याला ब्रह्मदेवाचे वडील, महात्मा, श्रेष्ठ पुरुष, ब्रह्मदेवासाठी यज्ञ करत असताना, मारतात.
तस्य तात वधादेव देवदानवमानवाः । मधुसूदनमित्याहुर्ऋषयश्च जनार्दनम्
त्याच्या वधामुळे, वडिलांनो, देव, दानव आणि माणसे त्याला मधुसूदन म्हणतात, आणि ऋषी त्याला जनार्दन म्हणतात.
वराहं नारसिंहं च त्रिविक्रममिति प्रभुम् । एष धाता विधाता च सर्वेषां प्रामिनां हरिः
वराह, नरसिंह आणि त्रिविक्रम हे त्याचे प्रभू रूप आहेत; तोच सर्व प्राण्यांचा पालनकर्ता आणि सर्जनहार हरि आहे.
परं हि पुण्डरीकाक्षान्न भूतं न भविष्यति। मुखतः सोसृजद्विप्रान्बाहुभ्यां क्षत्रियांस्तथा
कमळासारख्या डोळ्यांच्या त्या परमेश्वरापेक्षा काहीच श्रेष्ठ नाही, ना कधी झाले, ना कधी होईल; त्याच्या तोंडातून त्याने ब्राह्मणांना, आणि हातांमधून क्षत्रियांना निर्माण केले.
वैश्यांश्चाप्यूरुतो राजञ्शूद्रान्पद्भ्यां तथैवच। तपसा नियतं देवं निधानं सर्वदेहिनाम्
राजा, वैश्य लोक त्याच्या मांड्यांपासून आणि शूद्र लोक त्याच्या पायांपासून उत्पन्न झाले असं म्हटलं जातं. तपस्येमुळे सर्व सजीवांचा दिव्य आधार स्थिर झाला आहे.
ब्रह्मभूतममावास्यां पौर्णमास्यां तथैव च। योगभूतं परिचरन्केशवं महदाप्नुयात्
जो कोणी अमावस्येला आणि पौर्णिमेला ब्रह्मस्वरूप असलेल्या आणि योगात लीन असलेल्या केशवाची भक्ती करतो, त्याला मोठं फळ मिळतं.
केशवः परमं तेजः सर्वलोकपितामहः । एवमार्हुर्हृषीकेशं मुनयो वै नराधिप
केशव हे सर्वात तेजस्वी, सर्व लोकांचे पितामह आहेत. हेच ऋषी लोक हृषीकेशाबद्दल सांगतात, हे नराधिपा.
एवमेनं विजानीहि आचार्यं पितरं गुरुम् । कृष्णो यस्य प्रसीदेत लोकास्तेनाक्षया जिताः
त्याला गुरू, वडील आणि शिक्षक असं ओळखावं. जो कोणी कृष्णाला प्रसन्न करतो, त्याच्याकडून सर्व लोक जिंकले जातात आणि त्यांना कधीही नाश येत नाही.
यश्चैवैनं भयस्थाने केशवं शरणं व्रजेत् । सदा नरः पठंश्चेदं स्वस्तिमान्स सुखी भवेत्
जो कोणी भीतीच्या वेळी केशवाकडे आश्रय घेतो आणि नेहमी हे पठण करतो, तो नेहमीच सुखी आणि कल्याणकारी होतो.
ये च कृष्णं प्रपद्यन्ते ते न मुह्यन्ति मानवाः । भये महति मग्नांश्च पाति नित्यं जनार्दनःक
जे लोक कृष्णाला शरण जातात, ते कधीच भ्रमित होत नाहीत. जनार्दन नेहमीच मोठ्या भीतीत असणाऱ्यांचे रक्षण करतो.
स तं युधिष्ठिरो ज्ञात्वा याथातथ्येन भारत। सर्वात्मना महात्मानं केशवं जगदीश्वरम्। प्रपन्नः शरणं राजन्योगानां प्रभुमीश्वरम्
युधिष्ठिराने हे सत्याने ओळखून, संपूर्ण मनाने केशव या महात्मा, जगाचा स्वामी, योगांचा अधिपती आणि राजांचा राजा यांना शरण जाऊन आश्रय घेतला.
स्तवं वै ब्रह्मसंयुक्तं शृणु कृष्णस्य भारत। ब्रह्मर्षिभिश्च देवैश्च यः पुरा कथितो भुवि
हे भारत, कृष्णाचा ब्रह्माशी एकरूप असलेला स्तोत्र ऐक. हे स्तोत्र प्राचीन काळी ब्रह्मर्षी आणि देवांनी पृथ्वीवर सांगितलं होतं.
साध्यानामपि देवानां देवदेवेश्वरः प्रभुः । लोकभावनभावज्ञ इति त्वां नारदोऽब्रवीत्
साध्य आणि देवांमध्येही तू देवांचा देव, सर्वांचा स्वामी आहेस. नारदांनी तुला सृष्टी आणि तिच्या स्वरूपाचा जाणणारा असं म्हटलं.
भूतं भव्यं भविष्यच्च मार्कण्डेयोऽभ्युवाच ह। यज्ञं त्वां चैव यज्ञानां तपश्च तपसामपि
मार्कंडेयांनी तुला भूत, वर्तमान आणि भविष्य, यज्ञ आणि सर्व यज्ञांमध्ये श्रेष्ठ, तसेच सर्व तपांमध्ये श्रेष्ठ तप असं म्हटलं.
देवानामपि देवं च त्वामाह भगवान्भृगुः । पुराणां चैव परमं विष्णो रूपं तवेति च
भगवान भृगुंनी तुला देवांचा देव आणि प्राचीनांमध्ये विष्णूचं सर्वोच्च रूप असं म्हटलं.
वासुदेवो वसूनां त्वं शक्रं स्थापयिता तथा। देवदेवोऽसि देवानामिति द्वैपायनोऽब्रवीत्
वासुदेव, तू वसूंमध्ये एक आणि इंद्राचा स्थापक आहेस. द्वैपायनांनी म्हटलं, 'तू देवांमध्ये देवांचा देव आहेस.'
पूर्वे प्रजानिसर्गे च दक्षमाहुः प्रजापतिम्। स्रष्टारं सर्वभूतानामङ्गिरास्त्वां तथाऽब्रवीत्
पूर्वीच्या सृष्टीमध्ये दक्षाला प्रजापती, सर्व सृष्टीचा कर्ता असं म्हटलं. अंगिरसांनीही तुला असंच संबोधलं.
अव्यक्तं ते शरीरोत्थं व्यक्तं ते मनसि स्थितम् । देवास्त्वत्संभवाश्चैव देवलस्त्वसितोऽब्रवीत्
तुझं अव्यक्त रूप तुझ्या देहातून उत्पन्न होतं, आणि व्यक्त रूप तुझ्या मनात स्थिर आहे. देव सर्वजण तुझ्यापासून जन्मले आहेत, असं असित देवलांनी सांगितलं.
शिरसा ते दिव्यं व्याप्तं बाहुभ्यां पृथिवी तथा । जठरं ते त्रयो लोकाः पुरुषोऽसि सनातनः
तुझं डोकं आकाश व्यापून आहे, तुझे हात पृथ्वीवर पसरले आहेत, तुझ्या पोटात तीनही लोक आहेत. तू सनातन पुरुष आहेस.
एवं त्वामभिजानन्ति तपसा भाविता नराः। आत्मदर्शनतृप्तानामृषीणां चासि सत्तमः
अशा प्रकारे, तपाने शुद्ध झालेले लोक तुला ओळखतात. आत्मज्ञानाने तृप्त झालेल्या ऋषींमध्ये तू श्रेष्ठ आहेस.
राजर्षीणामुदाराणामाहवेष्वनिवर्तिनाम् । सर्वधर्मप्रधानानां त्वं गतिर्मधुसूदन
हे मधुसूदन, जे राजर्षी युद्धात कधीही मागे हटत नाहीत आणि सर्व धर्मात अग्रगण्य आहेत, त्यांच्यासाठी तूच अंतिम ध्येय आहेस.
इति नित्यं योगविर्द्भिर्भगवान्पुरुषोत्तमः। सनत्कुमारप्रमुखैः स्तूयतेऽभ्यर्च्यते हरिः
अशा प्रकारे, भगवंत पुरुषोत्तम हरि यांचा नेहमीच योगसंपन्न, सनत्कुमार यांच्या नेतृत्वाखालील लोकांकडून स्तुती आणि पूजा केली जाते.
एष ते विस्तरस्तात संक्षेपश्च प्रकीर्तितः । केशवस्य यथा तत्त्वं सुप्रीतो भज केशवम्
हे सर्व तुला विस्ताराने आणि थोडक्यात सांगितले आहे. केशवाचे खरे स्वरूप कसे आहे, तसेच आनंदाने केशवाची भक्ती कर.
पुण्यं श्रुत्वैतदाख्यानं महाराज सुतस्तव। केशवं बहुमेने स पाण्डवांश्च महारथान्
हे पुण्यदायक कथन ऐकून, राजन, तुझ्या मुलाने केशवाचा आणि पांडवांसारख्या महान रथींचा मोठ्या आदराने सन्मान केला.