ब्राह्मणैः क्षत्रिकयैर्वैश्यैः शूद्रैश्च कृतलक्षणैः । सेव्यतेऽभ्यर्च्यते चैव नित्ययुक्तैः स्वकर्मभिःक
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र—आपापल्या कर्तव्यात निष्ठावान राहून, आपापल्या कर्माने त्याची सेवा आणि पूजा करतात.
द्वापरस्य युगस्यान्ते आदौ कलियुगस्य च। सात्वतं विधिमास्थाय गीतः संकर्षणेन वै
द्वापरयुगाच्या शेवटी आणि कलियुगाच्या सुरुवातीला, सात्वत पद्धतीने, ही शिकवण संकर्षणाने सांगितली होती.
स एष सर्वं सुरमर्त्यलोकं समुद्रकक्ष्यान्तरितां पुरीं च। युगेयुगे मानुषं चैव वासं पुनःपुनः सृजते वासुदेवाःक
वासुदेव हा देव-मानवांच्या सर्व लोकांना, समुद्राने वेढलेल्या नगरीला आणि प्रत्येक युगात माणसांच्या वस्तीला पुन्हा पुन्हा निर्माण करतो.
वासुदेवो महद्भूतं सर्वलोकेषु कथ्यते। तस्यागमं प्रतिष्ठां च ज्ञातुमिच्छे पितामह
वासुदेव याचे सर्व लोकांत मोठे आश्चर्य म्हणून वर्णन केले जाते; त्याचा उगम आणि पाया काय हे ब्रह्मदेव जाणून घ्यायला इच्छितो.
वासुदेवो महद्भूतं सर्वदैवतदैवतम् । न परं पुण्डरीकाक्षाद्दृश्यते भरतर्षभ
वासुदेव हे मोठे अद्भुत आहेत, सर्व देवांचेही देव आहेत; कमळासारख्या डोळ्यांच्या त्या परमेश्वरापेक्षा काहीच श्रेष्ठ नाही, हे भरतश्रेष्ठ.
श्रुतं मे तात रामस्य जामदग्न्यस्य जल्पतः। नारदस्य च देवर्षेः कृष्णद्वैपायनस्य च। असितो देवलश्चापि वालखिल्यास्तपोधनाः
माझ्या वडिलांनो, मी जमदग्नीपुत्र राम, देवर्षी नारद, कृष्णद्वैपायन, तसेच असित, देवल आणि वाळखिल्य ऋषी यांच्या वचनांतून हे ऐकले आहे.
मार्कण्डेयश्च गोविन्दे कथयत्यद्भुतं महत्। सर्वभूतादिभूतात्मा महात्मा पुरुषोत्तमः
मार्कंडेय ऋषी गोविंदाच्या अद्भुत महिम्याचे वर्णन करतात; तो सर्व सृष्टींचा आत्मा, महान आत्मा आणि श्रेष्ठ पुरुष आहे.
आपो वायुश्च तेजश्च त्रयमेतदकल्पयत्। स सृष्ट्वा पृथिवीं देवीं सर्वलोकेश्वरः प्रभुः
त्याने पाणी, वारा आणि अग्नी हे तिन्ही घटक निर्माण केले; आणि नंतर पृथ्वीची निर्मिती करून तो सर्व लोकांचा स्वामी झाला.
अप्सु वै शयनं चक्रे महात्मा पुरुषोत्तमः । सर्वदेवमयो देवः शयानः शयने सुखम्
महात्मा, श्रेष्ठ पुरुषाने पाण्यावर आपली शय्या केली; सर्व देवांचा मूळ असलेला देव आपल्या शय्येवर आनंदाने विसावला.
मुखतः सोऽग्निमसृजत्प्राणाद्वायुमथापि च। सरस्वतीं च वेदांश्च मनसः ससृजेऽच्युत
त्याच्या तोंडातून त्याने अग्नी निर्माण केला, श्वासातून वारा, आणि मनातून अच्युताने सरस्वती आणि वेद उत्पन्न केले.
एषक लोकान्ससर्जादौ देवांश्च ऋषिभिः सह। अमृतं चैव मृत्युं च प्रजानां प्रभवाप्ययौ
सृष्टीच्या प्रारंभी त्याने लोक, देव आणि ऋषी, तसेच अमरत्व आणि मृत्यू—सर्व प्राण्यांचा आरंभ आणि अंत—निर्माण केला.
एष धर्मश्च धर्मज्ञो वरदः सर्वकामदः । एष कर्ता च कार्यं च आदेरादिः स्वयं प्रभुः
तोच धर्म आहे, धर्म जाणणारा आहे, वर देणारा आहे, सर्व इच्छा पूर्ण करणारा आहे; तोच कर्ता आणि कर्म आहे, सर्व आरंभांचा आरंभ, आणि स्वतः प्रभू आहे.
भूतं भव्यं भविष्यच्च पूर्वमेतदकल्पयत् । उभे सन्ध्ये दिवः खं च नियमांश्च जनार्दनः
त्याने भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्यकाळ प्रथम निर्माण केले; दोन्ही संध्याकाळ, आकाश आणि दिव्याचे नियम, हे जनार्दन.
ऋषींश्चैव हि गोविन्दस्तपश्चैवाभ्यकल्पयत् । स्रष्टारं जगतश्चापि महात्मा प्रभुरव्ययः
गोविंदाने ऋषी आणि तपसुद्धा निर्माण केली; तो महान आत्मा, अविनाशी प्रभू या जगाचा सर्जनहार आहे.
अग्रजं सर्वभूतानां संकर्षणमकल्पयत्। शेषं चाकल्पयद्देवमनन्तमिति तं विदुः
त्याने सर्व प्राण्यांमध्ये ज्येष्ठ असलेला संकर्षण निर्माण केला; आणि शेष नावाच्या देवाला, ज्याला अनंत म्हणतात, घडवले.
यो धारयति भूतानि धरां चेमां सपर्वताम्। ध्यानयोगेन विप्राश्च तं विदन्ति महौजसम्। कर्णस्रोतोभवं चापि मधुं नाम महासुरम्
तोच सर्व प्राणी आणि ही पर्वतांनी युक्त पृथ्वी धारण करतो; ऋषी ध्यानयोगाने त्याच्या महान तेजाचे ज्ञान करतात, आणि कानातून जन्मलेल्या मदू नावाच्या बलाढ्य असुरालाही ओळखतात.
तमुग्रमुग्रकर्माणमुग्रां बुद्धइं समास्थितम् । हरन्तं ब्रह्मणो वेदाञ्जघान ब्रह्मणः पिता। ब्रह्मणोपचितिं कुर्वन्महात्मा पुरुषोत्तमः
तो उग्र, उग्र कर्म करणारा, उग्र बुद्धी असलेल्या लोकांत वास करणारा, ज्याने ब्रह्मदेवाचे वेद घेतले, त्याला ब्रह्मदेवाचे वडील, महात्मा, श्रेष्ठ पुरुष, ब्रह्मदेवासाठी यज्ञ करत असताना, मारतात.
तस्य तात वधादेव देवदानवमानवाः । मधुसूदनमित्याहुर्ऋषयश्च जनार्दनम्
त्याच्या वधामुळे, वडिलांनो, देव, दानव आणि माणसे त्याला मधुसूदन म्हणतात, आणि ऋषी त्याला जनार्दन म्हणतात.
वराहं नारसिंहं च त्रिविक्रममिति प्रभुम् । एष धाता विधाता च सर्वेषां प्रामिनां हरिः
वराह, नरसिंह आणि त्रिविक्रम हे त्याचे प्रभू रूप आहेत; तोच सर्व प्राण्यांचा पालनकर्ता आणि सर्जनहार हरि आहे.
परं हि पुण्डरीकाक्षान्न भूतं न भविष्यति। मुखतः सोसृजद्विप्रान्बाहुभ्यां क्षत्रियांस्तथा
कमळासारख्या डोळ्यांच्या त्या परमेश्वरापेक्षा काहीच श्रेष्ठ नाही, ना कधी झाले, ना कधी होईल; त्याच्या तोंडातून त्याने ब्राह्मणांना, आणि हातांमधून क्षत्रियांना निर्माण केले.
वैश्यांश्चाप्यूरुतो राजञ्शूद्रान्पद्भ्यां तथैवच। तपसा नियतं देवं निधानं सर्वदेहिनाम्
राजा, वैश्य लोक त्याच्या मांड्यांपासून आणि शूद्र लोक त्याच्या पायांपासून उत्पन्न झाले असं म्हटलं जातं. तपस्येमुळे सर्व सजीवांचा दिव्य आधार स्थिर झाला आहे.
ब्रह्मभूतममावास्यां पौर्णमास्यां तथैव च। योगभूतं परिचरन्केशवं महदाप्नुयात्
जो कोणी अमावस्येला आणि पौर्णिमेला ब्रह्मस्वरूप असलेल्या आणि योगात लीन असलेल्या केशवाची भक्ती करतो, त्याला मोठं फळ मिळतं.
केशवः परमं तेजः सर्वलोकपितामहः । एवमार्हुर्हृषीकेशं मुनयो वै नराधिप
केशव हे सर्वात तेजस्वी, सर्व लोकांचे पितामह आहेत. हेच ऋषी लोक हृषीकेशाबद्दल सांगतात, हे नराधिपा.
एवमेनं विजानीहि आचार्यं पितरं गुरुम् । कृष्णो यस्य प्रसीदेत लोकास्तेनाक्षया जिताः
त्याला गुरू, वडील आणि शिक्षक असं ओळखावं. जो कोणी कृष्णाला प्रसन्न करतो, त्याच्याकडून सर्व लोक जिंकले जातात आणि त्यांना कधीही नाश येत नाही.
यश्चैवैनं भयस्थाने केशवं शरणं व्रजेत् । सदा नरः पठंश्चेदं स्वस्तिमान्स सुखी भवेत्
जो कोणी भीतीच्या वेळी केशवाकडे आश्रय घेतो आणि नेहमी हे पठण करतो, तो नेहमीच सुखी आणि कल्याणकारी होतो.
ये च कृष्णं प्रपद्यन्ते ते न मुह्यन्ति मानवाः । भये महति मग्नांश्च पाति नित्यं जनार्दनःक
जे लोक कृष्णाला शरण जातात, ते कधीच भ्रमित होत नाहीत. जनार्दन नेहमीच मोठ्या भीतीत असणाऱ्यांचे रक्षण करतो.
स तं युधिष्ठिरो ज्ञात्वा याथातथ्येन भारत। सर्वात्मना महात्मानं केशवं जगदीश्वरम्। प्रपन्नः शरणं राजन्योगानां प्रभुमीश्वरम्
युधिष्ठिराने हे सत्याने ओळखून, संपूर्ण मनाने केशव या महात्मा, जगाचा स्वामी, योगांचा अधिपती आणि राजांचा राजा यांना शरण जाऊन आश्रय घेतला.
स्तवं वै ब्रह्मसंयुक्तं शृणु कृष्णस्य भारत। ब्रह्मर्षिभिश्च देवैश्च यः पुरा कथितो भुवि
हे भारत, कृष्णाचा ब्रह्माशी एकरूप असलेला स्तोत्र ऐक. हे स्तोत्र प्राचीन काळी ब्रह्मर्षी आणि देवांनी पृथ्वीवर सांगितलं होतं.
साध्यानामपि देवानां देवदेवेश्वरः प्रभुः । लोकभावनभावज्ञ इति त्वां नारदोऽब्रवीत्
साध्य आणि देवांमध्येही तू देवांचा देव, सर्वांचा स्वामी आहेस. नारदांनी तुला सृष्टी आणि तिच्या स्वरूपाचा जाणणारा असं म्हटलं.
भूतं भव्यं भविष्यच्च मार्कण्डेयोऽभ्युवाच ह। यज्ञं त्वां चैव यज्ञानां तपश्च तपसामपि
मार्कंडेयांनी तुला भूत, वर्तमान आणि भविष्य, यज्ञ आणि सर्व यज्ञांमध्ये श्रेष्ठ, तसेच सर्व तपांमध्ये श्रेष्ठ तप असं म्हटलं.