यश्च मानुषमात्रोऽयमिति ब्रूयात्स मन्दधीः । हृषीकेशमवज्ञानात्तमाहुः पुरुषाधमम्
जो मूर्ख माणूस 'हा फक्त एक सामान्य मानव आहे' असे म्हणतो, आणि हृषीकेशाचा अवमान करतो, त्याला सर्वांत नीच म्हणतात.
योगिनं तं महात्मानं प्रविष्टं मानुषीं तनुम् । अवमन्येद्वासुदेवं तमाहुस्तमसं जनाः
जो वासुदेव या महान योग्याचा, जो मानव शरीरात आला आहे, अवमान करतो, तो अज्ञानाच्या अंधारात बुडतो असे लोक म्हणतात.
देवं चराचरात्मानं श्रीवत्साङ्कं सुवर्चसम्। पद्मनाभं न जानाति तमाहुस्तामसं बुधाः
जो देव, चराचरांचा आत्मा, श्रीवत्साचा चिन्ह असलेला, तेजस्वी आणि कमळनाभ असलेला याला ओळखत नाही, त्याला ज्ञानी लोक अज्ञानी म्हणतात.
किरीटकौस्तुभधरं मित्राणामभयंकरम्। अवजानन्महात्मानं घोरे तमसि मञ्जति
जो मुकुट आणि कौस्तुभ मणी धारण करणाऱ्या, मित्रांना निर्भय करणाऱ्या या महात्म्याचा अवमान करतो, तो भयंकर अंधारात पडतो.
एवं विदित्वा तत्त्वार्थं लोकानामीश्वरेश्वरः । वासुदेवो नमस्कार्यः सर्वलोकैः सुरोत्तमाः । तस्यामहात्माजो ब्रह्मा सर्वस्य जगतः पतिः
म्हणून, हे सत्य समजून, सर्व लोकांचे स्वामी असलेले वासुदेव हे सर्वांनी, अगदी श्रेष्ठ देवतांनीही, नमस्कार करण्यास योग्य आहेत. त्यांचा महान आत्मा असलेला पुत्र म्हणजे ब्रह्मा, जो या सगळ्या जगाचा अधिपती आहे.
एवमुक्त्वा स भगवान्देवान्सर्षिगकणान्पुरा। विसृज्य सर्वभूतानि जगाम भवनं स्वकम्
अशा प्रकारे सांगून, त्या भगवंताने पूर्वी सर्व देवता आणि ऋषीगणांना सोडून दिले आणि सर्व जीवांना मुक्त करून आपल्या निवासस्थानी निघून गेला.
ततो देवाः सगन्धर्वा मुनयोऽप्सरसोऽपि च। कथां तां ब्रह्मणा गीतां श्रुत्वा प्रीता दिवं ययुः
मग देवता, गंधर्व, ऋषी आणि अप्सरा यांनी ब्रह्मदेवांनी सांगितलेली ही कथा ऐकली आणि आनंदाने स्वर्गात परत गेले.
एतच्छ्रुतं मया तात ऋषीणां भावितात्मनाम्। वासुदेवं कथयतां समवाये पुरातनम्
हे, प्रिय, मी ही गोष्ट प्राचीन काळातील शुद्ध मनाचे ऋषी वासुदेव यांची महती सांगताना एकत्र जमले असताना ऐकली आहे.
रामस्य जामदग्न्यस्य मार्कण्डेयस्य धीमतः । व्यासनारदयोश्चापि सकाशाद्भरतर्षभ
जमदग्नीपुत्र राम, बुद्धिमान मार्कंडेय, तसेच व्यास आणि नारद या सर्वांकडून, हे भरतश्रेष्ठ, मी हे ऐकले आहे.
एतमर्थं च विज्ञाय श्रुत्वा च प्रभुमव्ययम् । वासुदेवं महात्मानं लोकानामीश्वरेश्वरम्
ही गोष्ट समजून आणि अविनाशी, महान आत्मा असलेल्या, सर्व लोकांचे स्वामी वासुदेव यांची महती ऐकून—
यस्य चैवात्मजो ब्रह्मा सर्वस्य जगतः पिता । कथं न वासुदेवोऽयमर्च्यश्चेज्यश्च मानवैः
ज्यांचा स्वतःचा पुत्र ब्रह्मा आहे, जो या साऱ्या जगाचा पिता आहे, अशा वासुदेवाची माणसांनी पूजा आणि सन्मान का करू नये?
वारितोऽसि मया तात मुनिर्भिर्वेदपारगैः । मा गच्छ संयुगं तेन वासुदेवेन धन्विना
हे प्रिय, तुला मी आणि वेदांमध्ये पारंगत असलेल्या ऋषींनी रोखले आहे—त्या धनुर्धारी वासुदेवाशी युद्ध करू नकोस.
मा पाण्डवैः सार्धमिति तत्त्वं मोहान्न बुध्यसे। मन्ये त्वां राक्षसं क्रूरं तथा चासि तमोवृतः
तुला पांडवांसोबत न लढण्याचे खरे कारण समजत नाही, कारण तू मोहात आहेस; मला वाटते तू क्रूर राक्षस आहेस आणि खरंच अज्ञानाच्या अंधाराने वेढलेला आहेस.
यस्माद्द्विषसि गोविन्दं पाण्डवं तं धनञ्जयम् । नरनारायणौ देवी कोऽन्यो द्विष्याद्धि मानवः
तू गोविंद आणि त्या पांडव धनंजयाचा द्वेष करतोस—जे नर-नारायणाचे अवतार आहेत—तर असे कोणते माणूस असतील जे त्यांचा द्वेष करतील?
तस्माद्ब्रवीमि ते राजन्नेष वै शाश्वतोऽव्ययः । सर्कवलोकमयो नित्यः शास्ता धाता धरो ध्रुवः
म्हणून मी तुला सांगतो, राजन—तो शाश्वत, अविनाशी, सर्व लोकांत व्यापलेला, नित्य, सर्वांचा अधिपती, सृष्टीकर्ता, पालनकर्ता आणि अचल आहे.
यो धारयति लोकांस्त्रींश्चराचरगुरुः प्रभुः । योद्धा जयश्च जेता च सर्वप्रकृतिरीश्वरः
जो तीनही लोकांचे पालन करतो, जो चराचरांचा गुरु आणि स्वामी आहे, जो वीर, विजयी, जिंकणारा आणि सर्व प्रकृतींचा स्वामी आहे.
राजन्सर्वमयो ह्येष तमोरागविवर्जितः । यतः कृष्णस्ततो धर्मो यतो धर्मस्ततो जयः
राजन, तो सर्वत्र आहे, अज्ञान आणि आसक्तीपासून मुक्त आहे; जिथे कृष्ण आहे तिथे धर्म आहे, आणि जिथे धर्म आहे तिथे विजय आहे.
तस्य माहात्म्ययोगेन योगेनात्ममयेन च । धृताः पाण्डुसुता राजञ्जयश्चैषां भविष्यति
त्याच्या महानतेमुळे आणि आत्म्याशी एकरूपतेमुळे पांडुपुत्र टिकून आहेत, राजन, आणि विजय त्यांचाच होईल.
श्रेयोयुक्तां सदा बुद्धिं पाण्डवानां दधाति यः। बलं चैव रणे नित्यं भयेभ्यश्चैव रक्षति
तो नेहमी पांडवांना चांगली बुद्धी देतो, युद्धात त्यांना बळ देतो आणि सर्व भयांपासून त्यांचे रक्षण करतो.
स एष शाश्वतो देवाः सर्वगुह्यमयः शिवः । वासुदेव इति ज्ञेयो यन्मां पृच्छसि भारत
तोच शाश्वत देव, सर्व गूढांचा आधार, कल्याणकारी—तो वासुदेव आहे, ज्याबद्दल तू मला विचारलेस, हे भारत.
ब्राह्मणैः क्षत्रिकयैर्वैश्यैः शूद्रैश्च कृतलक्षणैः । सेव्यतेऽभ्यर्च्यते चैव नित्ययुक्तैः स्वकर्मभिःक
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र—आपापल्या कर्तव्यात निष्ठावान राहून, आपापल्या कर्माने त्याची सेवा आणि पूजा करतात.
द्वापरस्य युगस्यान्ते आदौ कलियुगस्य च। सात्वतं विधिमास्थाय गीतः संकर्षणेन वै
द्वापरयुगाच्या शेवटी आणि कलियुगाच्या सुरुवातीला, सात्वत पद्धतीने, ही शिकवण संकर्षणाने सांगितली होती.
स एष सर्वं सुरमर्त्यलोकं समुद्रकक्ष्यान्तरितां पुरीं च। युगेयुगे मानुषं चैव वासं पुनःपुनः सृजते वासुदेवाःक
वासुदेव हा देव-मानवांच्या सर्व लोकांना, समुद्राने वेढलेल्या नगरीला आणि प्रत्येक युगात माणसांच्या वस्तीला पुन्हा पुन्हा निर्माण करतो.
वासुदेवो महद्भूतं सर्वलोकेषु कथ्यते। तस्यागमं प्रतिष्ठां च ज्ञातुमिच्छे पितामह
वासुदेव याचे सर्व लोकांत मोठे आश्चर्य म्हणून वर्णन केले जाते; त्याचा उगम आणि पाया काय हे ब्रह्मदेव जाणून घ्यायला इच्छितो.
वासुदेवो महद्भूतं सर्वदैवतदैवतम् । न परं पुण्डरीकाक्षाद्दृश्यते भरतर्षभ
वासुदेव हे मोठे अद्भुत आहेत, सर्व देवांचेही देव आहेत; कमळासारख्या डोळ्यांच्या त्या परमेश्वरापेक्षा काहीच श्रेष्ठ नाही, हे भरतश्रेष्ठ.
श्रुतं मे तात रामस्य जामदग्न्यस्य जल्पतः। नारदस्य च देवर्षेः कृष्णद्वैपायनस्य च। असितो देवलश्चापि वालखिल्यास्तपोधनाः
माझ्या वडिलांनो, मी जमदग्नीपुत्र राम, देवर्षी नारद, कृष्णद्वैपायन, तसेच असित, देवल आणि वाळखिल्य ऋषी यांच्या वचनांतून हे ऐकले आहे.
मार्कण्डेयश्च गोविन्दे कथयत्यद्भुतं महत्। सर्वभूतादिभूतात्मा महात्मा पुरुषोत्तमः
मार्कंडेय ऋषी गोविंदाच्या अद्भुत महिम्याचे वर्णन करतात; तो सर्व सृष्टींचा आत्मा, महान आत्मा आणि श्रेष्ठ पुरुष आहे.
आपो वायुश्च तेजश्च त्रयमेतदकल्पयत्। स सृष्ट्वा पृथिवीं देवीं सर्वलोकेश्वरः प्रभुः
त्याने पाणी, वारा आणि अग्नी हे तिन्ही घटक निर्माण केले; आणि नंतर पृथ्वीची निर्मिती करून तो सर्व लोकांचा स्वामी झाला.
अप्सु वै शयनं चक्रे महात्मा पुरुषोत्तमः । सर्वदेवमयो देवः शयानः शयने सुखम्
महात्मा, श्रेष्ठ पुरुषाने पाण्यावर आपली शय्या केली; सर्व देवांचा मूळ असलेला देव आपल्या शय्येवर आनंदाने विसावला.
मुखतः सोऽग्निमसृजत्प्राणाद्वायुमथापि च। सरस्वतीं च वेदांश्च मनसः ससृजेऽच्युत
त्याच्या तोंडातून त्याने अग्नी निर्माण केला, श्वासातून वारा, आणि मनातून अच्युताने सरस्वती आणि वेद उत्पन्न केले.