त्वां हि ब्रह्मर्षयो लोके देवाश्चामितविक्रम । तैस्तैर्हि नामभिर्युक्ता गायन्ति परमात्मकम्
हे अमाप सामर्थ्य असलेल्या, तुला ब्रह्मर्षी आणि देव विविध नावांनी जगात गातात, आणि सर्वश्रेष्ठ आत्मा म्हणून ओळखतात.
स्थिताश्च सर्वे त्वयि भूतसङ्घाः कृत्वाश्रयं त्वां वरदं सुबाहो। अनादिमध्यान्तमपारयोगं लोकस्य सेतुं प्रवदन्ति विप्राः
सर्व जीवसृष्टी तुझ्यातच स्थिर आहे, कारण त्यांनी तुझा, वर देणाऱ्या, दीर्घबाहू असलेल्या तुझा आधार घेतला आहे. ज्ञानी लोक तुला जगाचा पूल म्हणतात, ज्याला आरंभ, मध्य किंवा अंत नाही आणि ज्याचं योग सामर्थ्य अगम्य आहे.
ततः स भगवान्देवो लोकानामीश्वरेश्वरः। ब्रह्माणं प्रत्युवाचेदं स्रिग्धगम्भीरया गिरा
मग तो भगवंत, सर्व लोकांचा स्वामी आणि स्वाम्यांचा स्वामी, ब्रह्माला मृदू आणि गंभीर आवाजात म्हणाला.
विदितं तात योगान्मे सर्वमेतत्तवेप्सितम् । तथा तद्भवितेत्युक्त्वा तत्रैवान्तरधीयत
माझे सर्व योग आणि तुझ्या सर्व इच्छा मला माहीत आहेत, तात. 'तसंच होईल' असं सांगून तो तिथेच अदृश्य झाला.
ततो देवर्षिगन्धर्वा विस्मयं परमं गताः । कौतूहलपराः सर्वे पितामहमथाब्रुवन्
मग देवर्षी आणि गंधर्व अत्यंत आश्चर्यचकित झाले; सर्वजण कुतूहलाने भरून पितामहाला म्हणाले.
कोन्वयं यो भगवता प्रणम्य विनयाद्विभो । वाग्भिः स्तुतो वरिष्ठाभिः श्रोतुमिच्छाम तं वयम्
हा कोण आहे, ज्याला भगवंताने नम्रतेने वाकून, उत्तम शब्दांत स्तुती केली? आम्हाला त्याच्याबद्दल ऐकायचं आहे.
एवमुक्तस्तु भगवान्प्रत्युवाच पितामहः । देवब्रह्मर्षिगन्धर्वान्सर्वान्मधुरया गिरा
अशा प्रकारे विचारल्यावर, पितामह भगवंतांनी सर्व देव, ऋषी आणि गंधर्वांना अतिशय मधुर शब्दांत उत्तर दिले.
यत्तत्परं भविष्यं च भवितव्यं च यत्परम् । भूतात्मा च प्रभुश्चैव ब्रह्म यच्च परं पदम्
जे सर्वश्रेष्ठ आहे, जे भविष्यात घडणार आहे, जे घडल्याशिवाय राहणार नाही, सर्व सृष्टीचा आत्मा, सर्वांचा स्वामी आणि जे अंतिम ध्येय आहे, तेच ब्रह्म आहे.
तेनास्मि कृतसंवादः प्रसन्नेन सुरर्षभाः । जगतोऽनुग्रहार्थाय याचितो मे जगत्पतिः
त्या जगत्पतीसोबत मी प्रसन्न मनाने संवाद साधला आहे, हे श्रेष्ठ देवहो. जगाच्या कल्याणासाठी त्याने मला विनंती केली आहे.
मानुषं लोकमातिष्ठ वासुदेव इति श्रुतः । अस्रुराणां वधार्थाय संभवस्व महीतले
जो वासुदेव म्हणून ओळखला जातो, तो मानवांच्या लोकात वावरतो, आणि असुरांचा नाश करण्यासाठी पृथ्वीवर अवतरतो.
संग्रामे निहता ये ते दैत्यदानवराक्षसाः । त इमे नृषु संभूता घोररूपा महाबलाः
युद्धात जे दैत्य, दानव आणि राक्षस मारले गेले, तेच आता मानवांत जन्म घेऊन, भयंकर रूप आणि प्रचंड बळ घेऊन आले आहेत.
तेषां वधार्थं भगवान्नरेण सहितो वशी । मानुषीं योनिमास्थाय चरिष्यति महीतले
त्यांच्या नाशासाठी, भगवंत नरासोबत, मानव जन्म घेऊन, पृथ्वीवर वावरतील.
नरनारायणौ यौ तौ पुराणावृषिसत्तमौ । सहितो मानुषे लोके संभूतावमितद्युती
ते दोन प्राचीन आणि श्रेष्ठ ऋषी, नर आणि नारायण, एकत्रितपणे मानवांच्या लोकात तेजस्वी रूपात प्रकट झाले आहेत.
अजेयौ समरे यत्तौ सहितैरमरैरपि । मूढास्त्वेतौ न जानन्ति नरनारायणावृषी
समस्त देवांनी एकत्र येऊनसुद्धा जे युद्धात जिंकता येत नाहीत, असे हे नर-नारायण ऋषी, मूढ लोक त्यांना ओळखत नाहीत.
तस्याहमग्रजः पुत्रः सर्वस्य जगतः प्रभुः । वासुदेवोऽर्चनीयो वः सर्वलोकमहेश्वरः
त्यांचा मी मोठा भाऊ, पुत्र आणि सर्व जगाचा स्वामी आहे. वासुदेव तुमच्यासाठी पूज्य आहे, तो सर्व लोकांचा महान ईश्वर आहे.
तथा मनुष्योऽयमिति कदाचित्सुरसत्तमाः । नावज्ञेयो महावीर्यः शङ्खचक्रगदाधरः
म्हणून, हे श्रेष्ठ देवहो, जरी तो मानवासारखा दिसत असला, तरी शंख, चक्र आणि गदा धारण करणारा हा महावीर कधीही तुच्छ मानू नये.
एतत्परमकं गुह्यमेतत्परमकं पदम् । एतत्परमकं ब्रह्म एतत्परमकं यशः
हेच सर्वश्रेष्ठ गूढ, हेच अंतिम ध्येय, हेच श्रेष्ठ ब्रह्म आणि हेच सर्वोच्च यश आहे.
एतदक्षरमव्यक्तमेतद्वै शाश्वतं महः । यत्तत्पुरुषसंज्ञं वै गीयते ज्ञायते न च
हेच अक्षय, अव्यक्त आणि शाश्वत तेज आहे; ज्याला पुरुषोत्तम म्हणतात, त्याची केवळ स्तुती होते, पण तो पूर्णपणे समजत नाही.
एतत्परमकं तेज एतत्परमकं सुखम्। एतत्परमकं सत्यं कीर्तितं विश्वकर्मणा
हेच सर्वोच्च तेज, हेच श्रेष्ठ सुख, हेच सर्वोच्च सत्य आहे, असे विश्वकर्त्याने सांगितले आहे.
तस्मात्सेन्द्रैः सुरैः सर्वैर्लोकैश्चामितविक्रमःक । नावज्ञेयो वासुदेवो मानुषोऽयमिति प्रभुः
म्हणून, इंद्र, सर्व देव आणि सर्व लोकांनी, हा वासुदेव जरी मानव रूपात दिसत असला, तरी त्याला कधीही तुच्छ मानू नये, कारण तो अमाप सामर्थ्याचा स्वामी आहे.
यश्च मानुषमात्रोऽयमिति ब्रूयात्स मन्दधीः । हृषीकेशमवज्ञानात्तमाहुः पुरुषाधमम्
जो मूर्ख माणूस 'हा फक्त एक सामान्य मानव आहे' असे म्हणतो, आणि हृषीकेशाचा अवमान करतो, त्याला सर्वांत नीच म्हणतात.
योगिनं तं महात्मानं प्रविष्टं मानुषीं तनुम् । अवमन्येद्वासुदेवं तमाहुस्तमसं जनाः
जो वासुदेव या महान योग्याचा, जो मानव शरीरात आला आहे, अवमान करतो, तो अज्ञानाच्या अंधारात बुडतो असे लोक म्हणतात.
देवं चराचरात्मानं श्रीवत्साङ्कं सुवर्चसम्। पद्मनाभं न जानाति तमाहुस्तामसं बुधाः
जो देव, चराचरांचा आत्मा, श्रीवत्साचा चिन्ह असलेला, तेजस्वी आणि कमळनाभ असलेला याला ओळखत नाही, त्याला ज्ञानी लोक अज्ञानी म्हणतात.
किरीटकौस्तुभधरं मित्राणामभयंकरम्। अवजानन्महात्मानं घोरे तमसि मञ्जति
जो मुकुट आणि कौस्तुभ मणी धारण करणाऱ्या, मित्रांना निर्भय करणाऱ्या या महात्म्याचा अवमान करतो, तो भयंकर अंधारात पडतो.
एवं विदित्वा तत्त्वार्थं लोकानामीश्वरेश्वरः । वासुदेवो नमस्कार्यः सर्वलोकैः सुरोत्तमाः । तस्यामहात्माजो ब्रह्मा सर्वस्य जगतः पतिः
म्हणून, हे सत्य समजून, सर्व लोकांचे स्वामी असलेले वासुदेव हे सर्वांनी, अगदी श्रेष्ठ देवतांनीही, नमस्कार करण्यास योग्य आहेत. त्यांचा महान आत्मा असलेला पुत्र म्हणजे ब्रह्मा, जो या सगळ्या जगाचा अधिपती आहे.
एवमुक्त्वा स भगवान्देवान्सर्षिगकणान्पुरा। विसृज्य सर्वभूतानि जगाम भवनं स्वकम्
अशा प्रकारे सांगून, त्या भगवंताने पूर्वी सर्व देवता आणि ऋषीगणांना सोडून दिले आणि सर्व जीवांना मुक्त करून आपल्या निवासस्थानी निघून गेला.
ततो देवाः सगन्धर्वा मुनयोऽप्सरसोऽपि च। कथां तां ब्रह्मणा गीतां श्रुत्वा प्रीता दिवं ययुः
मग देवता, गंधर्व, ऋषी आणि अप्सरा यांनी ब्रह्मदेवांनी सांगितलेली ही कथा ऐकली आणि आनंदाने स्वर्गात परत गेले.
एतच्छ्रुतं मया तात ऋषीणां भावितात्मनाम्। वासुदेवं कथयतां समवाये पुरातनम्
हे, प्रिय, मी ही गोष्ट प्राचीन काळातील शुद्ध मनाचे ऋषी वासुदेव यांची महती सांगताना एकत्र जमले असताना ऐकली आहे.
रामस्य जामदग्न्यस्य मार्कण्डेयस्य धीमतः । व्यासनारदयोश्चापि सकाशाद्भरतर्षभ
जमदग्नीपुत्र राम, बुद्धिमान मार्कंडेय, तसेच व्यास आणि नारद या सर्वांकडून, हे भरतश्रेष्ठ, मी हे ऐकले आहे.
एतमर्थं च विज्ञाय श्रुत्वा च प्रभुमव्ययम् । वासुदेवं महात्मानं लोकानामीश्वरेश्वरम्
ही गोष्ट समजून आणि अविनाशी, महान आत्मा असलेल्या, सर्व लोकांचे स्वामी वासुदेव यांची महती ऐकून—