उत्तमं जवमास्थाय प्रययुर्यत्र सोऽभवत्। तान्प्रयातान्समालोक्य युधिष्ठिरपुरोगमाः
सर्वांनी आपली उत्तम घोडी घेतली आणि जिथे तो होता तिथे गेले; त्यांना येताना, युधिष्ठिराच्या पुढे, पाहून—
पञ्चालाः पाण्डवैः सार्धं पृष्ठतोऽनुययुः परान्। तान्यनीकान्यथालोक्य राक्षसेन्द्रः प्रतापवान्
पांचाळ आणि पांडव त्यांच्या मागून गेले; ती सैन्ये येताना पाहून, तो बलाढ्य राक्षसांचा राजा—
ननाद सुमहानादं विस्फोटमशनेरिव । तस्य तं निनदं श्रुत्वा दृष्ट्वा नागांश्च युध्यतः
वज्राच्या फुटण्यासारखी मोठी गर्जना केली; तो आवाज ऐकून आणि हत्ती युद्ध करताना पाहून—
भीष्मः शान्तनवो भूयो भारद्वाजमभाषत । न रोचते मे संग्रामो हैडिम्बेन दुरात्मना
शांतनूचा पुत्र भीष्म पुन्हा भारद्वाजपुत्र द्रोणाला म्हणाला, 'या दुष्ट हिडिंबपुत्राशी चाललेले हे युद्ध मला आवडत नाही.'
बलवीर्यमसाविष्टः ससहायश्च सांप्रतज् । नैष शक्यो युधा जेतुमपि वज्रभृता स्वयम्
तो बलवान आणि पराक्रमी आहे, आणि आता त्याला साथीदारही मिळाले आहेत; अशा वेळी त्याला युद्धात जिंकणे, अगदी वज्रधारी इंद्रालाही शक्य नाही.
लब्धलक्षः प्रहारी च वयं च श्रान्तवाहनाः। पाञ्चालैः पाण्डवेयैश्च दिवसं क्षतविक्षताः
तो योग्य संधी साधून वार करतो आहे, आणि आपली वाहने दमली आहेत; पांचाळ आणि पांडवांनी दिवसभर आपल्याला जखमी केले आहे.
इदानीं युधि निर्जेतुं न शक्योऽसौ स राक्षसः । अस्तमभ्येति सविता रात्रौ योद्धुं कन शक्यते। अवहारमतः कुर्मः श्वो योत्स्यामः परै सह
आता या युद्धात तो राक्षस जिंकता येणार नाही; सूर्य मावळत आहे, आणि रात्री कोण लढू शकतो? म्हणून आपण मागे जाऊ या; उद्या पुन्हा शत्रूशी लढू.
पितामहवचः श्रुत्वा यथा चक्रुःस्म कौरवाः । उपायेनापयानं ते घटोत्कचभयार्दिताः
पितामहांचे शब्द ऐकून, कौरवांनी तसेच केले; घटोत्कचाच्या भीतीने ते युक्तीने मागे हटले.
कौरवेषु निवृत्तेषु पाण्डवा जितकाशिनः। सिंहनादान्भृशं चक्रुः शङ्खान्दध्मुश्च भारत
कौरव मागे हटल्यावर, विजय मिळवलेले पांडव, हे भारत, मोठ्याने गर्जले आणि जोरात शंख फुंकले.
एवं तदभवद्युद्धं दिवसं भरतर्षभ । पाण्डवानां कुरूणां च पुरस्कृत्य घटोत्कचम्
असा तो दिवसाचा संग्राम, हे भरतश्रेष्ठ, पांडव आणि कुरू यांच्यात, घटोत्कच पुढे राहून झाला.
कौरवास्तु ततो राजन्प्रययुः शिबिरं स्वकम्। व्रीडमाना निशाकाले पाण्डवेयैः पराजिताः
मग, राजन, कौरव पांडवांकडून हरलेले आणि लाजलेले, रात्री आपल्या छावणीत परतले.
शरविक्षतगात्रास्तु पाण्डपपुत्रा महारथाः। युद्धे सुमनसो भूत्वा जग्मुः स्वशिबिरं प्रति
बाणांनी जखमी झालेले, पण विजयाने आनंदी असलेले पांडुपुत्र महाबली, आपल्या छावणीकडे परतले.
पुरस्कृत्य महाराज भीमसेनघटोत्कचौ। पूजयन्तस्तदान्योन्यं मुदा परमया युताः
भीमसेन आणि घटोत्कच यांना पुढे ठेवून, राजन, ते एकमेकांचा मोठ्या आनंदाने सन्मान करत होते.
नदन्तो विविधान्नादांस्तूर्यस्वनविमिश्रितान् । सिंहनादांश्च कुर्वन्तो विमिश्राञ्शङ्खनिः स्वनैः
ते वेगवेगळ्या मोठ्या आवाजात, वाद्यांच्या गजरात, शंखांच्या निनादात सिंहगर्जना करत होते.
विनदन्तो महात्मानः कम्पयन्तश्च मेदिनीम् । घट्टयन्तश्च मर्माणि तव पुत्रस्य मारिष
ते महान आत्मे मोठ्याने गर्जत होते, जमिनीला हादरवत होते, आणि तुझ्या पुत्राच्या मनात भीती निर्माण करत होते, हे मारिष.
प्रयाताः शिबिरायैव निशाकाले परंतप । दुर्योधनस्तु नृपतिर्दीनो भ्रातृवधेन च
रात्री, शत्रूंना त्रास देणाऱ्या, ते आपल्या छावणीत गेले; पण राजा दुर्योधन मात्र भावाच्या मृत्यूमुळे दुःखी झाला.
मुहूर्तं चिन्तयामास बाष्पशोकसमाकुलः। ततः कृत्वा विधिं सर्वं शिबिरस्य यथाविधि । प्रदध्यौ शोकसंतप्तो भ्रातृव्यसनकर्शितः
क्षणभर अश्रू आणि दुःखाने भरून तो विचार करत राहिला; मग छावणीचे सर्व विधी करून, तो भावाच्या दु:खाने व्याकुळ होऊन बसला.
भयं मे सुमहञ्जातं विस्मयश्चैव सञ्जय। श्रुत्वा पाण्डुकुमाराणां कर्म देवैः सुदुष्करम्
माझ्या मनात फार मोठी भीती आणि आश्चर्य निर्माण झाले आहे, संजय, पांडुपुत्रांची देवांनाही कठीण वाटणारी कृत्ये ऐकून.
पुत्राणां च पराभावं श्रुत्वा सञ्जय सर्वशः। चिन्ता मे महती सूत भविष्यति कथं त्विति
माझ्या मुलांचा पूर्ण पराभव ऐकून, संजय, माझ्या मनात मोठी चिंता आहे, पुढे काय होईल असे वाटते.
ध्रुवं विदुरवाक्यानि धक्ष्यन्ति हृदयं मम। तथा हि दृश्यते सर्वं दैवयोगेन सञ्जय
नक्कीच विदुराचे शब्द माझ्या हृदयाला जाळतील; कारण, संजय, सर्व काही दैवाने ठरल्याप्रमाणे घडत आहे.
यत्र भीष्ममुखान्सर्वाञ्शस्त्रज्ञान्योधसत्तमान्। पाण्डवानामनीकेषु योधयन्ति प्रहारिणः
जिथे भीष्म आणि इतर शस्त्रविद्या जाणणारे श्रेष्ठ योद्धे, पांडवांच्या फळीमध्ये जोरात लढतात.
केनावध्या महात्मानः पाण्डुपुत्रा महाबलाः । केन दत्तवरास्तात किं वा ज्ञानं विदन्ति ते
पांडुपुत्र हे महाबली आणि महान आत्मे, त्यांना कोणामुळे जिंकता येत नाही? त्यांना कोणाकडून वर मिळाले, किंवा त्यांच्याकडे कोणते ज्ञान आहे?
येन क्षयं न गच्छन्ति दिवि तारागणा इव। पुनःपुनर्न मृष्यामि हतं सैन्यं तु पाण्डवैः
ज्यामुळे ते आकाशातील तारकांसारखे कधीच नष्ट होत नाहीत; पुन्हा पुन्हा माझे सैन्य पांडवांनी मारले जाते, हे पाहवत नाही.
मय्येव दण्डः पतति दैवात्परमदारुणः। यथाऽवध्याः पाण्डुसुता यथा वाध्याश्च मे सुताः
हे भयंकर दैवाचे फटका फक्त माझ्यावरच पडतो; पांडुपुत्रांना काहीच होत नाही, आणि माझ्या मुलांना मात्र मृत्यू येतो.
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व याथातथ्येन सञ्जय । न हि पारं प्रपश्यामि दुःखस्यास्य कथंचन
संजया, हे सर्व मला नीटपणे सांग, कारण या दुःखाला मला काहीच अंत दिसत नाही.
समुद्रस्येव महतो भुजाभ्यां प्रतरन्नरः । पुत्राणां व्यसनं मन्ये ध्रुवं प्राप्तं सुदारुणम्
माणूस आपल्या हातांनी मोठा समुद्र पार करू शकत नाही, तसंच माझ्या मुलांना मोठं संकट निश्चितच आलं आहे असं मला वाटतं.
घातयिष्यति मे स्रवान्पुत्रान्भीमो न शंसयः। न हि पश्यामि तं वीरं यो मे रक्षेत्सुतान्रणे
भीम माझ्या सर्व मुलांना नक्कीच मारेल, यात शंका नाही; कारण रणात माझ्या मुलांना वाचवेल असा एकही वीर मला दिसत नाही.
ध्रुवं विनाशः संप्राप्तः पुत्रामां मम सञ्जय। तस्मान्मे कारणं सूत शक्तिं चैव विशेषतः
संजया, माझ्या मुलांचा नाश निश्चितच झाला आहे; म्हणून, हे का घडलं आणि त्यांची ताकद काय होती, हे मला सांग.
पृच्छतो वै यथातत्त्वं सर्वमाख्यातुमर्हसि। दुर्योधनश्च यच्चक्रे दृष्ट्वा स्वान्विमुखान्रणे
मी विचारतो आहे तसं सर्व खरं खरं सांग; आणि रणात आपल्या लोकांना मागे हटताना पाहून दुर्योधनाने काय केलं तेही सांग.
भीष्मद्रोणौ कृपश्चैव सौबलश्च जयद्रथः । द्रौणिर्वापि महेष्वासो विकर्णो वा महाबलः
भीष्म, द्रोण, कृप, सौबल, जयद्रथ, द्रोणाचा पुत्र हा महान धनुर्धर किंवा विकर्ण हा बलवान—