स पीड्यमानस्तैर्नागैर्वेदनार्तः शराहतः। अनदत्सुमहानादमिन्द्राशनिसमस्वनम्
त्या हत्तींच्या आघाताने आणि बाणांच्या जखमांनी त्रासलेला तो हत्ती मोठ्या वेदनेने गरजला, त्याचा आवाज जणू काही इंद्राच्या वज्रासारखा कडकडणारा होता.
व्यवर्तत महाघोषो भैमसेनिशरार्दितः । मृदित्वा सर्वसैन्यानि तव पुत्रस्य भारत
भीमसेनाच्या बाणांनी त्रस्त झालेला तो मोठ्या आवाजाचा हत्ती, तुझ्या मुलाच्या सैन्याला चिरडून, मागे फिरला.
तस्य तं नदतो नादं सुघोरं भीमनिःश्वनम् । श्रुत्वा भीष्मोऽब्रवीद्द्रोणं राजानं च सुयोधनम्
त्या हत्तीच्या भीषण आणि भयावह गर्जनेचा आवाज ऐकून, भीष्माने द्रोण आणि राजा दुर्योधनाला सांगितले.
एष युध्यति संग्रामे हैडिम्बेन दुरात्मना। भगदत्तो महेष्वासः कृच्छ्रे च परिवर्तते
हा महान धनुर्धारी भगदत्त, दुष्ट हिडिंबाचा मुलगा भीमसेन याच्याशी युद्ध करत आहे आणि सध्या मोठ्या अडचणीत सापडला आहे.
राक्षसश्च महामायः स च राजाऽतिकोपनः । एतौ समेतौ समरे कालमृत्युसमावुभौ
तो राक्षस मोठ्या मायावी शक्तीचा आहे आणि राजा अत्यंत रागावलेला आहे; हे दोघे युद्धात एकत्र आले की, जणू काळमृत्यूच समोर उभे आहेत.
श्रीयते चैव हृष्टानां पाण्डवानां महास्वनः । हस्तिनश्चैव सुमहान्भीतस्य रुदितध्वनिः
पांडवांच्या आनंदाने गजर करणाऱ्या मोठ्या आरोळ्या आणि घाबरलेल्या हत्तीच्या मोठ्या किंकाळ्या ऐकू येत आहेत.
तत्र गच्छाम भद्रं वो राजानं परिरक्षितुम् । अरक्ष्यमाणः समरे क्षिप्रं प्राणान्विमोक्ष्यति
चला, आपल्याला तेथे जाऊन राजाचे रक्षण करावे लागेल; जर त्याचे युद्धात रक्षण झाले नाही, तर तो लवकरच प्राण सोडेल.
ते त्वरध्वं महावीर्याः किं चिरेण प्रयामहे । महान्हि वर्तते रौद्रः संग्रामो रोमहर्षणः
हे पराक्रमी वीरांनो, लवकर चला! उशीर कशाला? कारण एक भयंकर आणि अंगावर काटा आणणारे युद्ध चालू आहे.
भक्तश्च कुलपुत्रश्च शूरश्च पृतनापतिः। युक्तं तस्य परित्राणं कर्तुमस्माभिरच्युत
तो आपला भक्त, कुलीन, शूर आणि सैन्याचा सेनापती आहे; म्हणून अच्युत, त्याचे रक्षण करणे आपले कर्तव्य आहे.
भीष्मस्य तद्वचः श्रुत्वा सर्व एव महारथाः । द्रोणभीष्मौ पुरस्कृत्य भगदत्तपरीप्सया
भीष्माचे शब्द ऐकून, सर्व महाबली रथी, द्रोण आणि भीष्म यांच्या पुढे, भगदत्ताला वाचवण्यासाठी निघाले.
उत्तमं जवमास्थाय प्रययुर्यत्र सोऽभवत्। तान्प्रयातान्समालोक्य युधिष्ठिरपुरोगमाः
सर्वांनी आपली उत्तम घोडी घेतली आणि जिथे तो होता तिथे गेले; त्यांना येताना, युधिष्ठिराच्या पुढे, पाहून—
पञ्चालाः पाण्डवैः सार्धं पृष्ठतोऽनुययुः परान्। तान्यनीकान्यथालोक्य राक्षसेन्द्रः प्रतापवान्
पांचाळ आणि पांडव त्यांच्या मागून गेले; ती सैन्ये येताना पाहून, तो बलाढ्य राक्षसांचा राजा—
ननाद सुमहानादं विस्फोटमशनेरिव । तस्य तं निनदं श्रुत्वा दृष्ट्वा नागांश्च युध्यतः
वज्राच्या फुटण्यासारखी मोठी गर्जना केली; तो आवाज ऐकून आणि हत्ती युद्ध करताना पाहून—
भीष्मः शान्तनवो भूयो भारद्वाजमभाषत । न रोचते मे संग्रामो हैडिम्बेन दुरात्मना
शांतनूचा पुत्र भीष्म पुन्हा भारद्वाजपुत्र द्रोणाला म्हणाला, 'या दुष्ट हिडिंबपुत्राशी चाललेले हे युद्ध मला आवडत नाही.'
बलवीर्यमसाविष्टः ससहायश्च सांप्रतज् । नैष शक्यो युधा जेतुमपि वज्रभृता स्वयम्
तो बलवान आणि पराक्रमी आहे, आणि आता त्याला साथीदारही मिळाले आहेत; अशा वेळी त्याला युद्धात जिंकणे, अगदी वज्रधारी इंद्रालाही शक्य नाही.
लब्धलक्षः प्रहारी च वयं च श्रान्तवाहनाः। पाञ्चालैः पाण्डवेयैश्च दिवसं क्षतविक्षताः
तो योग्य संधी साधून वार करतो आहे, आणि आपली वाहने दमली आहेत; पांचाळ आणि पांडवांनी दिवसभर आपल्याला जखमी केले आहे.
इदानीं युधि निर्जेतुं न शक्योऽसौ स राक्षसः । अस्तमभ्येति सविता रात्रौ योद्धुं कन शक्यते। अवहारमतः कुर्मः श्वो योत्स्यामः परै सह
आता या युद्धात तो राक्षस जिंकता येणार नाही; सूर्य मावळत आहे, आणि रात्री कोण लढू शकतो? म्हणून आपण मागे जाऊ या; उद्या पुन्हा शत्रूशी लढू.
पितामहवचः श्रुत्वा यथा चक्रुःस्म कौरवाः । उपायेनापयानं ते घटोत्कचभयार्दिताः
पितामहांचे शब्द ऐकून, कौरवांनी तसेच केले; घटोत्कचाच्या भीतीने ते युक्तीने मागे हटले.
कौरवेषु निवृत्तेषु पाण्डवा जितकाशिनः। सिंहनादान्भृशं चक्रुः शङ्खान्दध्मुश्च भारत
कौरव मागे हटल्यावर, विजय मिळवलेले पांडव, हे भारत, मोठ्याने गर्जले आणि जोरात शंख फुंकले.
एवं तदभवद्युद्धं दिवसं भरतर्षभ । पाण्डवानां कुरूणां च पुरस्कृत्य घटोत्कचम्
असा तो दिवसाचा संग्राम, हे भरतश्रेष्ठ, पांडव आणि कुरू यांच्यात, घटोत्कच पुढे राहून झाला.
कौरवास्तु ततो राजन्प्रययुः शिबिरं स्वकम्। व्रीडमाना निशाकाले पाण्डवेयैः पराजिताः
मग, राजन, कौरव पांडवांकडून हरलेले आणि लाजलेले, रात्री आपल्या छावणीत परतले.
शरविक्षतगात्रास्तु पाण्डपपुत्रा महारथाः। युद्धे सुमनसो भूत्वा जग्मुः स्वशिबिरं प्रति
बाणांनी जखमी झालेले, पण विजयाने आनंदी असलेले पांडुपुत्र महाबली, आपल्या छावणीकडे परतले.
पुरस्कृत्य महाराज भीमसेनघटोत्कचौ। पूजयन्तस्तदान्योन्यं मुदा परमया युताः
भीमसेन आणि घटोत्कच यांना पुढे ठेवून, राजन, ते एकमेकांचा मोठ्या आनंदाने सन्मान करत होते.
नदन्तो विविधान्नादांस्तूर्यस्वनविमिश्रितान् । सिंहनादांश्च कुर्वन्तो विमिश्राञ्शङ्खनिः स्वनैः
ते वेगवेगळ्या मोठ्या आवाजात, वाद्यांच्या गजरात, शंखांच्या निनादात सिंहगर्जना करत होते.
विनदन्तो महात्मानः कम्पयन्तश्च मेदिनीम् । घट्टयन्तश्च मर्माणि तव पुत्रस्य मारिष
ते महान आत्मे मोठ्याने गर्जत होते, जमिनीला हादरवत होते, आणि तुझ्या पुत्राच्या मनात भीती निर्माण करत होते, हे मारिष.
प्रयाताः शिबिरायैव निशाकाले परंतप । दुर्योधनस्तु नृपतिर्दीनो भ्रातृवधेन च
रात्री, शत्रूंना त्रास देणाऱ्या, ते आपल्या छावणीत गेले; पण राजा दुर्योधन मात्र भावाच्या मृत्यूमुळे दुःखी झाला.
मुहूर्तं चिन्तयामास बाष्पशोकसमाकुलः। ततः कृत्वा विधिं सर्वं शिबिरस्य यथाविधि । प्रदध्यौ शोकसंतप्तो भ्रातृव्यसनकर्शितः
क्षणभर अश्रू आणि दुःखाने भरून तो विचार करत राहिला; मग छावणीचे सर्व विधी करून, तो भावाच्या दु:खाने व्याकुळ होऊन बसला.
भयं मे सुमहञ्जातं विस्मयश्चैव सञ्जय। श्रुत्वा पाण्डुकुमाराणां कर्म देवैः सुदुष्करम्
माझ्या मनात फार मोठी भीती आणि आश्चर्य निर्माण झाले आहे, संजय, पांडुपुत्रांची देवांनाही कठीण वाटणारी कृत्ये ऐकून.
पुत्राणां च पराभावं श्रुत्वा सञ्जय सर्वशः। चिन्ता मे महती सूत भविष्यति कथं त्विति
माझ्या मुलांचा पूर्ण पराभव ऐकून, संजय, माझ्या मनात मोठी चिंता आहे, पुढे काय होईल असे वाटते.
ध्रुवं विदुरवाक्यानि धक्ष्यन्ति हृदयं मम। तथा हि दृश्यते सर्वं दैवयोगेन सञ्जय
नक्कीच विदुराचे शब्द माझ्या हृदयाला जाळतील; कारण, संजय, सर्व काही दैवाने ठरल्याप्रमाणे घडत आहे.