मेनका त्रिदशेष्वेव त्रिदशाश्चानु मेनकाम्। ममैवोद्रिच्यते जन्म दुष्यन्त तव जन्मतः
मेनका देवांमध्ये आहे, आणि देव मेनकेसोबत आहेत; माझा जन्म तुझ्या जन्मापेक्षा श्रेष्ठ आहे, दुष्यंत.
क्षितौ चरसि राजंस्त्वमन्तरिक्षे चराम्यहम्। आवयोरन्तरं पश्य मेरुसर्षपयोरिव
राजा, तू पृथ्वीवर चालतोस, पण मी आकाशात फिरते; आपल्या दोघांमधलं अंतर बघ, ते मेरू पर्वत आणि मोहरीच्या दाण्याइतकं आहे.
महेन्द्रस्य कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च। भवनान्यनुसंयामि प्रभावं पश्य मे नृप
मी इंद्र, कुबेर, यम आणि वरुण यांच्या राजवाड्यांना भेट दिली आहे; राजन, माझी शक्ती पाहा.
पुरा नरवरः पुत्र उर्वश्यां जनितस्तदा। आयुर्नाम महाराज तव पूर्वपितामहः
पूर्वी, उत्तम पुरुषांपैकी एक, उर्वशीच्या पोटी एक पुत्र जन्मला होता; त्याचे नाव आयुस होते, तोच तुझा पूर्वज होता, राजाधिराज.
महर्षयश्च बहवः क्षत्रियाश्च परन्तपाः। अप्सरःसु ऋषीणां च मातृदोषो न विद्यते
अनेक मोठे ऋषी आणि पराक्रमी क्षत्रिय अप्सरांपासून जन्मले आहेत; ऋषींच्या बाबतीत अशा मातेमुळे काहीही दोष मानला जात नाही.
सत्यश्चापि प्रवादोऽयं प्रवक्ष्यामि च ते नृप। निदर्शनार्थं न द्वेषाच्छ्रुत्वा तत्क्षन्तुमर्हसि
राजन, मी तुला एक सत्य वचन सांगतो; हे मी तुला दाखल्यासाठी सांगतो, द्वेषापोटी नाही, म्हणून ऐकून ते क्षमा कर.
विरूपो यावदादर्शे नात्मनो वीक्षते मुखम्। मन्यते तावदात्मानमन्येभ्यो रूपवत्तरम्
जोपर्यंत एखादा कुरूप माणूस आरशात आपले तोंड पाहत नाही, तोपर्यंत तो स्वतःला इतरांपेक्षा सुंदर समजतो.
यदा तु रूपमादर्शे विरूपं सोऽभिवीक्षते। तदा ह्रीमांस्तु जानीयादन्तरं नेतरं जनम्
पण जेव्हा तो आरशात आपले कुरूप रूप पाहतो, तेव्हा त्याला मनातून लाज वाटते, इतर लोकांमुळे नव्हे.
अतीव रूपसंपन्नो न कंचिदवमन्यते। अतीव जल्पन्दुर्वाचो भवतीह विहेतुकः
जो फारच सुंदर असतो, तो कुणालाही तुच्छ मानत नाही; पण जो फार बोलका आणि कठोर बोलतो, तो येथे त्रासदायक ठरतो.
पांसुपातेन हृष्यन्ति कुञ्जरा मदशालिनः। तथा परिवदन्नन्यान्हृष्टो भवति दुर्मतिः
मदाने भरलेल्या हत्तीला धूळ टाकली की तो आनंदी होतो; त्याचप्रमाणे, दुसऱ्यांची निंदा करणारा दुष्ट माणूसही खूश होतो.
सत्यधर्मच्युतात्पुंसः क्रुद्धादाशीविषादिव। सुनास्तिकोप्युद्विजते जनः किं पुनरास्तिकः
सत्य आणि धर्म सोडलेल्या माणसामुळे, जसा कोणी रागावलेल्या विषारी सापापासून घाबरतो, तसा अगदी नास्तिक माणूसही अस्वस्थ होतो; मग आस्तिकाचे काय?
स्वयमुत्पाद्य पुत्रं वै सदृशं योऽवमन्यते। तस्य देवाः श्रियं घ्नन्ति तत्रैनं कलिराविशेत्
जो स्वतःसारखा मुलगा जन्माला घालून त्याचा तिरस्कार करतो, त्याची श्रीमंती देव नष्ट करतात आणि त्याच्यात दुर्दैव येते.
अभव्येऽप्यनृतेऽशुद्धे नास्तिके पापकर्मणि। दुराचारे कलिर्ह्याशु न कलिर्धर्मचारिषु
जो अयोग्य, असत्य, अशुद्ध, नास्तिक, पापी किंवा वाईट वागणारा असतो, त्याच्यात लवकरच दुर्दैव येते; पण धर्माने चालणाऱ्यांमध्ये नाही.
मूर्खो हि जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः। अशुभं वाक्यमादत्ते पुरीषमिव सूकरः
मूर्ख माणूस, इतरांचे चांगले किंवा वाईट बोल ऐकून, वाईटच शब्द उचलतो, जसे डुक्कर घाण उचलतो.
प्राज्ञस्तु जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः। गुणवद्वाक्यमादत्ते हंसः क्षीरमिवाम्भसि
पण शहाणा माणूस, इतरांचे चांगले किंवा वाईट बोल ऐकून, गुणी शब्दच घेतो, जसे हंस पाण्यातून दूध वेगळे करतो.
आत्मनो दुष्टभावत्वं जानन्नीचोऽप्रसन्नधीः। परेषामपि जानाति स्वधर्मसदृशान्गुणान्
जो स्वतःच्या वाईट स्वभावाची जाणीव ठेवतो, तो मनाने खचलेला आणि नीच असतो, तो इतरांमध्येही त्यांच्या धर्मासारखे गुण ओळखतो.
दह्यमानास्तु तीव्रेण नीचाः परयशोग्निना। अशक्तास्तद्गतिं गन्तुं ततो निन्दां प्रकुर्वते
जे नीच लोक दुसऱ्यांच्या कीर्तीच्या प्रखर आगीत जळतात, ते त्या स्थितीला पोहोचू शकत नाहीत, म्हणून ते निंदा करतात.
अन्यान्परिवदन्साधुर्यथा हि परितप्यते। तथा परिवदन्नन्यान्हृष्टो भवति दुर्जनः
जसा चांगल्या माणसाला इतरांनी निंदा केली की त्रास होतो, तसाच दुष्ट माणूस इतरांची निंदा करून आनंदी होतो.
अपवादरता मूर्खा भवन्ति हि विशेषतः। नापवादरताः सन्तो भवन्ति स्म विशेषतः
मूर्ख माणसांना निंदा करायला फार आवडते; पण सज्जन मात्र कधीच निंदा करत नाहीत.
अभिवाद्य यथा वृद्धान्साधुर्गच्छति निर्वृतिम्। एवं सज्जनमाक्रुश्य मूर्खो भवति निर्वृतः
जसा सज्जन माणूस वडिलधाऱ्यांना नमस्कार करून समाधान पावतो, तसाच मूर्ख माणूस चांगल्या माणसाची निंदा करून सुखी होतो.
सुखं जीवन्त्यदोषज्ञा मूर्खा दोषानुदर्शिनः। यथा वाच्याः परैः सन्तः परानाहुस्तथाविधान्
दोषांची जाणीव नसलेले लोक सुखाने जगतात, पण जे सतत दोष शोधतात ते मूर्ख असतात आणि त्यांना सुख मिळत नाही. जसे सज्जन लोकांविषयी इतर लोक बोलतात, तसेच या दोष पाहणाऱ्यांविषयीही लोक बोलतात.
अतो हास्यतरं लोके किंचिदन्यन्न विद्यते। यदि दुर्जन इत्याहुः सज्जनं दुर्जनाः स्वयम्
या जगात यापेक्षा हास्यस्पद काहीच नाही की, जे स्वतःच वाईट आहेत, ते वाईट लोक सज्जन माणसाला वाईट म्हणतात.
दारुणाल्लोकसंक्लेशाद्दुःखमाप्नोत्यसंशयम्।।' कुलवंशप्रतिष्ठां हि पितरः पुत्रमब्रुवन्
जगातील कठीण दुःखांमुळे माणसाला नक्कीच दुःख मिळते. म्हणूनच पूर्वजांनी आपल्या मुलाला कुलाची प्रतिष्ठा टिकवायला सांगितली.
उत्तमं सर्वधर्माणां तस्मात्पुत्रं तु न त्यजेत्। स्वपत्नीप्रभवाँल्लब्धान्कृतान्समयवर्धितान्
म्हणून सर्व धर्मांमध्ये सर्वश्रेष्ठ म्हणजे पुत्राला कधीही टाकू नये. स्वतःच्या पत्नीपासून मिळालेले, योग्य रीतीने वाढवलेले पुत्र सोडू नयेत.
क्रीतान्कन्यासु चोत्पन्नान्पुत्रान्वै मनुरब्रवीत्। `ते च षड्वन्धुदायादाः षडदायादबान्धवाः
माणूस म्हणतो, विकत घेतलेल्या स्त्रियांच्या पोटी किंवा कुमारिकेच्या पोटी जन्मलेले पुत्रही वारसदार असतात. सहा जण नात्याने वारसदार, तर सहा जण मालमत्तेने वारसदार असतात.
धर्मकृत्यवहा नॄणां मनसः प्रीतिवर्धनाः। त्रायन्ते नरकाज्जाताः पुत्रा धर्मप्लवाः पितॄन्
पुत्र धार्मिक कृत्ये करतात, वडिलांना आनंद देतात; धर्मरूपी नौका बनून ते वडिलांना नरकातून वाचवतात.
स त्वं नृपतिशार्दूल न पुत्रं त्यक्तुमर्हसि। तस्मात्पुत्रं च सत्यं च पालयस्व महीपते
राजाधिराज, म्हणून तू आपल्या पुत्राला कधीही टाकू नकोस. म्हणून, राजन, पुत्र आणि सत्य यांचे रक्षण कर.
उभयं पालयस्वैतन्नानृतं वक्तुमर्हसि।' आत्मानं सत्यधर्मौ च पालयेथा महीपते। नरेन्द्रसिंह कपटं न हि वोढुं त्वमर्हसि
हे दोन्ही — स्वतःचे आणि सत्यधर्माचे — रक्षण कर. राजन, तू कधीही असत्य बोलू नकोस. स्वतःचे आणि सत्यधर्माचे रक्षण कर. राजसिंह, कपट सहन करू नकोस.
वरं कूपशताद्वापी वरं वापीशतात्क्रतुः। वरं क्रतुशतात्पुत्रः सत्यं पुत्रशताद्वरम्
शंभर विहिरींपेक्षा एक तळे श्रेष्ठ, शंभर तळ्यांपेक्षा एक यज्ञ श्रेष्ठ, शंभर यज्ञांपेक्षा एक पुत्र श्रेष्ठ आणि शंभर पुत्रांपेक्षा सत्य श्रेष्ठ.
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम्। अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते
जर हजार अश्वमेध यज्ञ आणि सत्य एकत्र तौलले, तर सत्य हे हजार अश्वमेध यज्ञांपेक्षा श्रेष्ठ ठरते.