सर्वाः स्त्रियः परवशाः सर्वाः क्रोधसमाकुलाः। असत्योक्ताः स्त्रियः सर्वा न कण्वं वक्तुमर्हसि
सगळ्या बायका दुसऱ्यांच्या अधीन असतात, सगळ्या रागाने भरलेल्या असतात; सगळ्या बायका खोटं बोलतात. तू कण्वाशी बोलू नकोस.
मेनका निरनुक्रोशा वर्धकी जननी तव। यया हिमवतः पादे निर्माल्यवदुपेक्षिता
मेनका, तुझी आई, दयारहित आहे, नर्तकी आहे, जिला हिमालयाच्या पायथ्याशी टाकून दिलं, जणू काही जुना हार फेकून दिल्यासारखी.
स चापि निरनुक्रोशः क्षत्रयोनिः पिता तव। विश्वामित्रो ब्राह्मणत्वे लुब्धः कामपरायणः
आणि तुझा वडीलही, क्षत्रिय कुळात जन्मलेला, दयारहित आहे—विश्वामित्र, ब्राह्मणपदासाठी लोभी आणि इच्छेच्या मागे लागलेला.
सुषाव सुरनारी मां विश्वामित्राद्यथेष्टतः। अहो जानामि ते जन्म कुत्सितं कुलटे जनैः
ती देवस्त्री, मेनका, मला विश्वामित्राला, आपल्या इच्छेने जन्म देऊन गेली. अरे, मी तुझा जन्म ओळखतो, नीच लोकांतून जन्मलेली आहेस.
मेनकाऽप्सरसां श्रेष्ठा महर्षिश्चापि ते पिता। तयोरपत्यं कस्मात्त्वं पुंश्चलीवाभिभाषसे
मेनका अप्सरांमध्ये श्रेष्ठ आहे, आणि तुझा वडील महर्षी आहे. मग अशा आईवडिलांची मुलगी असूनही, तू स्वैरिणीसारखी का बोलतेस?
जातिश्चापि निकृष्टो ते कुलीनेति विजल्पसे। जनयित्वा त्वमुत्सृष्टा कोकिलेन परैर्भृता
तू म्हणतेस तुझं कुळ मोठं आहे, पण तुझा जन्म नीच आहे. तुला जन्म देऊन, कोकिळेच्या पिलासारखी, दुसऱ्यांनी वाढवलं.
अरिष्टैरिव दुर्बद्धिः कण्वो वर्धयिता पिता। अश्रद्धेयमिदं वाक्यं यत्त्वं जल्पसि तापसि
कण्व, तुझा वडील, वाईट बुद्धीचा आहे, त्याने तुला जणू वाईट नशिबाने जन्मलेली मुलगी म्हणून वाढवलं. साध्वी, तू जे बोलतेस त्यावर विश्वास ठेवता येत नाही.
ब्रुवन्ती राजसान्निध्ये गम्यतां यत्र चेच्छसि। `सुवर्णमणिमुक्तानि वस्त्राण्याभरणानि च
राजाच्या उपस्थितीत असं बोलून, तू जिथे हवं तिथे जा. 'हे घे—सोने, मौल्यवान दगड, मोती, वस्त्रं आणि दागिने.'
यदिहेच्छसि भोगार्थं तापसि प्रतिगृह्यताम्। नाहं त्वां द्रष्टुमिच्छामि यथेष्टं गम्यतामितः
तुला सुखभोग हवे असतील तर, साध्वी, हे घे. मला तुझं दर्शन नकोय; जिथे हवं तिथे जा.
राजन्सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यसि। आत्मनो बिल्वमात्राणि पश्यन्नपि न पश्यसि
राजा, तुला दुसऱ्यांचे दोष मोहरीएवढे लहान दिसतात, पण स्वतःचे दोष बेलफळाएवढे मोठे असूनही, तू ते पाहतोस आणि तरीही पाहत नाहीस.
मेनका त्रिदशेष्वेव त्रिदशाश्चानु मेनकाम्। ममैवोद्रिच्यते जन्म दुष्यन्त तव जन्मतः
मेनका देवांमध्ये आहे, आणि देव मेनकेसोबत आहेत; माझा जन्म तुझ्या जन्मापेक्षा श्रेष्ठ आहे, दुष्यंत.
क्षितौ चरसि राजंस्त्वमन्तरिक्षे चराम्यहम्। आवयोरन्तरं पश्य मेरुसर्षपयोरिव
राजा, तू पृथ्वीवर चालतोस, पण मी आकाशात फिरते; आपल्या दोघांमधलं अंतर बघ, ते मेरू पर्वत आणि मोहरीच्या दाण्याइतकं आहे.
महेन्द्रस्य कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च। भवनान्यनुसंयामि प्रभावं पश्य मे नृप
मी इंद्र, कुबेर, यम आणि वरुण यांच्या राजवाड्यांना भेट दिली आहे; राजन, माझी शक्ती पाहा.
पुरा नरवरः पुत्र उर्वश्यां जनितस्तदा। आयुर्नाम महाराज तव पूर्वपितामहः
पूर्वी, उत्तम पुरुषांपैकी एक, उर्वशीच्या पोटी एक पुत्र जन्मला होता; त्याचे नाव आयुस होते, तोच तुझा पूर्वज होता, राजाधिराज.
महर्षयश्च बहवः क्षत्रियाश्च परन्तपाः। अप्सरःसु ऋषीणां च मातृदोषो न विद्यते
अनेक मोठे ऋषी आणि पराक्रमी क्षत्रिय अप्सरांपासून जन्मले आहेत; ऋषींच्या बाबतीत अशा मातेमुळे काहीही दोष मानला जात नाही.
सत्यश्चापि प्रवादोऽयं प्रवक्ष्यामि च ते नृप। निदर्शनार्थं न द्वेषाच्छ्रुत्वा तत्क्षन्तुमर्हसि
राजन, मी तुला एक सत्य वचन सांगतो; हे मी तुला दाखल्यासाठी सांगतो, द्वेषापोटी नाही, म्हणून ऐकून ते क्षमा कर.
विरूपो यावदादर्शे नात्मनो वीक्षते मुखम्। मन्यते तावदात्मानमन्येभ्यो रूपवत्तरम्
जोपर्यंत एखादा कुरूप माणूस आरशात आपले तोंड पाहत नाही, तोपर्यंत तो स्वतःला इतरांपेक्षा सुंदर समजतो.
यदा तु रूपमादर्शे विरूपं सोऽभिवीक्षते। तदा ह्रीमांस्तु जानीयादन्तरं नेतरं जनम्
पण जेव्हा तो आरशात आपले कुरूप रूप पाहतो, तेव्हा त्याला मनातून लाज वाटते, इतर लोकांमुळे नव्हे.
अतीव रूपसंपन्नो न कंचिदवमन्यते। अतीव जल्पन्दुर्वाचो भवतीह विहेतुकः
जो फारच सुंदर असतो, तो कुणालाही तुच्छ मानत नाही; पण जो फार बोलका आणि कठोर बोलतो, तो येथे त्रासदायक ठरतो.
पांसुपातेन हृष्यन्ति कुञ्जरा मदशालिनः। तथा परिवदन्नन्यान्हृष्टो भवति दुर्मतिः
मदाने भरलेल्या हत्तीला धूळ टाकली की तो आनंदी होतो; त्याचप्रमाणे, दुसऱ्यांची निंदा करणारा दुष्ट माणूसही खूश होतो.
सत्यधर्मच्युतात्पुंसः क्रुद्धादाशीविषादिव। सुनास्तिकोप्युद्विजते जनः किं पुनरास्तिकः
सत्य आणि धर्म सोडलेल्या माणसामुळे, जसा कोणी रागावलेल्या विषारी सापापासून घाबरतो, तसा अगदी नास्तिक माणूसही अस्वस्थ होतो; मग आस्तिकाचे काय?
स्वयमुत्पाद्य पुत्रं वै सदृशं योऽवमन्यते। तस्य देवाः श्रियं घ्नन्ति तत्रैनं कलिराविशेत्
जो स्वतःसारखा मुलगा जन्माला घालून त्याचा तिरस्कार करतो, त्याची श्रीमंती देव नष्ट करतात आणि त्याच्यात दुर्दैव येते.
अभव्येऽप्यनृतेऽशुद्धे नास्तिके पापकर्मणि। दुराचारे कलिर्ह्याशु न कलिर्धर्मचारिषु
जो अयोग्य, असत्य, अशुद्ध, नास्तिक, पापी किंवा वाईट वागणारा असतो, त्याच्यात लवकरच दुर्दैव येते; पण धर्माने चालणाऱ्यांमध्ये नाही.
मूर्खो हि जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः। अशुभं वाक्यमादत्ते पुरीषमिव सूकरः
मूर्ख माणूस, इतरांचे चांगले किंवा वाईट बोल ऐकून, वाईटच शब्द उचलतो, जसे डुक्कर घाण उचलतो.
प्राज्ञस्तु जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः। गुणवद्वाक्यमादत्ते हंसः क्षीरमिवाम्भसि
पण शहाणा माणूस, इतरांचे चांगले किंवा वाईट बोल ऐकून, गुणी शब्दच घेतो, जसे हंस पाण्यातून दूध वेगळे करतो.
आत्मनो दुष्टभावत्वं जानन्नीचोऽप्रसन्नधीः। परेषामपि जानाति स्वधर्मसदृशान्गुणान्
जो स्वतःच्या वाईट स्वभावाची जाणीव ठेवतो, तो मनाने खचलेला आणि नीच असतो, तो इतरांमध्येही त्यांच्या धर्मासारखे गुण ओळखतो.
दह्यमानास्तु तीव्रेण नीचाः परयशोग्निना। अशक्तास्तद्गतिं गन्तुं ततो निन्दां प्रकुर्वते
जे नीच लोक दुसऱ्यांच्या कीर्तीच्या प्रखर आगीत जळतात, ते त्या स्थितीला पोहोचू शकत नाहीत, म्हणून ते निंदा करतात.
अन्यान्परिवदन्साधुर्यथा हि परितप्यते। तथा परिवदन्नन्यान्हृष्टो भवति दुर्जनः
जसा चांगल्या माणसाला इतरांनी निंदा केली की त्रास होतो, तसाच दुष्ट माणूस इतरांची निंदा करून आनंदी होतो.
अपवादरता मूर्खा भवन्ति हि विशेषतः। नापवादरताः सन्तो भवन्ति स्म विशेषतः
मूर्ख माणसांना निंदा करायला फार आवडते; पण सज्जन मात्र कधीच निंदा करत नाहीत.
अभिवाद्य यथा वृद्धान्साधुर्गच्छति निर्वृतिम्। एवं सज्जनमाक्रुश्य मूर्खो भवति निर्वृतः
जसा सज्जन माणूस वडिलधाऱ्यांना नमस्कार करून समाधान पावतो, तसाच मूर्ख माणूस चांगल्या माणसाची निंदा करून सुखी होतो.