विकीर्णैः कवचैश्चित्रैः शिरस्त्रणैश्च मारिष । शुशुभे तद्राणस्थानं शरदीव नभस्तलम्
रंगीत कवचं आणि शिरस्त्राणं विखुरलेली होती, त्यामुळे ते रणांगण जणू शरद ऋतूतील आकाशासारखं सुंदर दिसत होतं.
विनिर्भिन्नाः शरैः केचिदन्त्रापीडप्रकर्षिणः । अभीताः समरे शत्रूनभ्यधावन्त दर्पिताः
काही जण बाणांनी छिन्नविछिन्न झाले, आतडी बाहेर आली तरीही, निर्भयपणे आणि गर्वाने शत्रूवर तुटून पडत होते.
तात भ्रातः सखे बन्धो वयस्य मम मातुल । मा मां परित्यजेत्यन्ये चुक्रुशुः पतिता रणे
'बाबा! भाऊ! मित्रा! नातेवा! सोबत्या! मामा! मला सोडून जाऊ नकोस!' असे काही जण रणांगणावर पडताना आक्रोश करत होते.
अथाभ्येहि त्वमागच्छ किं भीतोसि क्व यास्यसि। स्थितोऽहं समरे मा भैरिति चान्ये विचुक्रुशुः
'इकडे ये! जवळ ये! काय घाबरलास? कुठे जाणार? मी इथेच उभा आहे—घाबरू नकोस!' असे इतरजण ओरडत होते.
तत्र भीष्मः शान्तनवो नित्यं मण्डलकार्मुकः । मुमीच बाणान्दीप्ताग्रानहीनाशीविषानिव
तेथे शांतनूंचा पुत्र भीष्म, नेहमी वर्तुळाकार धनुष्य हातात घेऊन, जळत्या टोकाचे बाण जणू विषारी सापांसारखे सोडत होता.
शरैरेकायनीकुर्वन्दिशः सर्वा यतव्रतः । जघान पाण्डवरथानादिश्य भारतर्षभ
त्याने आपल्या बाणांनी सर्व दिशांना रोखले आणि संयम राखून, पांडवांच्या रथांवर हल्ला चढवला, हे भरतवंशातील श्रेष्ठा.
स नृत्यन्वै रथोपस्थे दर्शयन्पाणिलाघवम् । अलातचक्रवद्राजंस्तत्र तत्र स्म दृश्यते
तो आपल्या रथावर नाचत होता, हातातील कौशल्य दाखवत होता; राजन, तो कधी इकडे तर कधी तिकडे, अग्नीच्या फिरत्या चक्रासारखा दिसत होता.
तमेकं समरे शूरं पाण्डवाः सृञ्जयैः सह। अनेकशतसाहस्रं समपश्यन्त लाघवात्
पांडव आणि श्रुंजयांनी त्या एकाच वीराला युद्धात इतक्या चपळतेने लढताना पाहिले, की तो जणू शेकडो-हजारो जणांसारखा वाटत होता.
मायाकृतात्मानमिव भीष्मं तत्र स्म मेनिरे । पूर्वस्यां दिशि तं दृष्ट्वा प्रतीच्यां ददृशुर्जनाः
तेथे सर्वांना भीष्म जणू एखाद्या मायावी रूपात आहे असे वाटले; पूर्व दिशेला त्याला पाहिल्यावर लोकांना तो पश्चिमेसही दिसत होता.
उदीच्यां चैवमालोक्य दक्षिणस्यां पुनः प्रभो। एवं स समरे शूरो गाङ्गेयः प्रत्यदृश्यत
उत्तर दिशेला पाहून, पुन्हा दक्षिणेसही त्याला पाहिले; अशा प्रकारे गंगेपुत्र तो शूरवीर युद्धात सर्वत्र दिसत होता.
न चैवं पाण्डवेयानां कश्चिच्छक्नोति वीक्षितुम् । विशिखानेव पश्यन्ति भीष्मचापच्युतान्बहून्
पांडवांपैकी कोणीही त्याच्याकडे थेट पाहू शकत नव्हते; त्यांना फक्त भीष्माच्या धनुष्यातून सुटणारे असंख्य बाणच दिसत होते.
कुर्वाणं समरे कर्म सूदयानं च वाहिनीम् । व्याक्रोशन्त रणे तत्र नरा बहुविधा बहु
तो युद्धात पराक्रम करत, सैन्याचा संहार करत असताना, अनेक पुरुष रणभूमीत वेगवेगळ्या प्रकारे ओरडू लागले.
अमानुषेण रूपेण चरन्तं पितरं तव। शलभा इव राजानः पतन्ति विधिचोदिताः
तुझा वडील जणू अमानुष रूप धारण करून फिरत होता; राजे, नियतीच्या प्रेरणेने, पतंगासारखे पडत होते.
भीष्माग्निमभिसंक्रुद्धं विनाशाय सहस्रशः । न हि मोघः शरः कश्चिदासीद्भीष्मस्य संयुगे
भीष्म जणू प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे रागावला होता, त्याच्याविरुद्ध हजारो जण नष्ट झाले; कारण युद्धात भीष्माचा एकही बाण वाया जात नव्हता.
नरनागाश्वकायेषु बहुत्वाल्लघुयोधिनः । भिनत्त्येकेन बाणेन सुमुखेन पतत्रिणा
पुरुष, हत्ती आणि घोडे यांच्या गर्दीत, हलक्या शस्त्रधारी सैनिकांना भीष्माच्या एका टोकदार बाणाने छेदले जात होते.
गजं कंकटसन्नद्धं वज्रेणेव शिलोच्चयम् । द्वौ त्रीनपि गजारोहान्पिण्डितान्वर्मितानपि
तो जणू वज्राने पर्वतशिखर फोडावे तसे, कवच घातलेल्या हत्तीला आणि एकत्र उभ्या असलेल्या दोन-तीन कवचित गजारोहांनाही भेदत होता.
नाराचेन सुमुक्तेन निजघान पिता तव। यो यो भीष्मं नरव्याघ्रमभ्येति युधि कश्चन
तुझ्या वडिलांनी टोकदार, पिसांनी सजवलेल्या बाणाने, युद्धात जो कोणी नरसिंह भीष्माजवळ येई त्याला घायाळ केले.
मुहूर्तदृष्टः स मया पतितो भुवि दृश्यते। एवं सा धर्मराजस्य वध्यमाना महाचमूः
मी ज्याला क्षणभर पाहिले, तो लगेचच जमिनीवर पडलेला दिसे; अशा प्रकारे धर्मराजाची मोठी सेना मारली जात होती.
भीष्मेणातुलवीर्येण व्यशीर्यत संहस्रधा। प्राकम्पत महासेना शरवर्षेण तापिता
अतुलनीय सामर्थ्याच्या भीष्माने ती सेना सर्व बाजूंनी फोडून टाकली; बाणांच्या वर्षावाने ती मोठी सेना थरथर कापू लागली.
पश्यतो वासुदेवस्य पार्थस्याथ शिखण्डिनः। यतमानाऽपि ते वीरा द्रवमाणान्महारथान्
वासुदेव, पार्थ आणि शिखंडी हे पाहत असतानाही, ते वीर कितीही प्रयत्न करत, तरी पळणाऱ्या महायोद्ध्यांना थांबवू शकले नाहीत.
नाशक्नुवन्वारयितुं भीष्मबाणप्रपीडितान्। महेन्द्रसमवीर्येण वध्यमाना महाचमूः
भीष्माच्या बाणांनी त्रस्त झालेल्यांना ते रोखू शकले नाहीत; महेंद्रासारख्या सामर्थ्याने ती मोठी सेना नष्ट होत होती.
अभज्यत महाराज न च द्वौ सह धावतः। आविद्धरनागाश्वं पतितध्वजकूबरम्
राजा, ती सेना तुटून पडली, आणि दोन जणही एकत्र पळू शकले नाहीत; त्यांच्या रथांना, हत्ती-घोड्यांना इजा झाली, आणि ध्वजही कोसळले.
अनीकं पाण्डुपुत्राणां हाहाभूतमचेतनम्। जघानात्र पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं तथा
पांडवांची सेना गोंधळून गेली, शुद्ध हरपली आणि हाहाकार करू लागली; येथे वडील मुलाला मारत होते, आणि मुलगा वडिलांना.
प्रियं सखायं चाक्रन्दे सखा दैवबलात्कृतः । विमुच्य कवचान्यन्ये पाण्डुपुत्रस्य सैनिकाः
प्रिय मित्र, नियतीच्या जोरावर, आपल्या सखा मित्रालाच मारत होता; आणि काही पांडवांच्या सैनिकांनी आपली कवचं फेकून दिली.
विनुक्तकेशा धावन्तः प्रत्यदृश्यन्त भारत। तद्गोकुलमिवोद्धान्तमुद्धान्तरथयूथपम्
त्यांचे केस विस्कटलेले होते आणि ते धावत होते, हे भारत, जणू काही गायींचे कळप घाबरून इकडे तिकडे पळत आहेत आणि त्यांच्या पुढाऱ्यांचा काहीच ठावठिकाणा नाही.
ददृशे पाण्डुपुत्रस्य सैन्यमार्तस्वरं तदा। प्रभज्यमानं सैन्यं तु दृष्ट्वा यादवनन्दनः
त्या वेळी पांडुपुत्रांच्या सैन्यातून दुःखाने ओरडण्याचे आवाज येऊ लागले; आपले सैन्य तुटून पळत आहे हे पाहून यादवकुळातील पुत्राने
उवाच पार्थं बीभत्सुं निगृह्य रथमुत्तमम्। असं स कालः संप्राप्तः पार्थ पस्तेऽभिकाङ्क्षितः
उत्तम रथ थांबवून, पार्थाला म्हणजे भीमपराक्रमी अर्जुनाला म्हणाले, 'पार्था, तू ज्याची आतुरतेने वाट पाहत होतास, तो क्षण आता आलाय.'
प्रहरस्व नरव्याघ्र न चेन्मोहाद्विमुह्यसे। यत्त्वया कथितं वीर पुरा राज्ञां समागमे
'हे नरसिंहा, जर तुझ्या मनात संभ्रम नसेल तर आता प्रहार कर; राजसभेत जे तू ठामपणे सांगितले होतेस, हे वीर—'
भीष्मद्रोणमुखान्सर्वान्धार्तराष्ट्रस्य सैनिकान्। सानुबन्धान्हनिष्यामि ये मां योत्स्यन्ति संयुगे
'भीष्म, द्रोण आणि धृतराष्ट्राच्या सैन्यातील सर्व योद्धे, त्यांच्या सोबत्यांसह, जे कोणी युद्धात माझ्याशी भिडतील, त्यांना मी संपवीन—'
इति तत्कुरु कौन्तेय सत्यं वाक्यमरिन्दम । बीभत्सो पश्य सैन्यं स्वं भज्यमानं ततस्ततः
'हे कौन्तेय, आता ते सत्य करून दाखव, शत्रूंना जिंकणाऱ्या अर्जुना. बघ, तुझं सैन्य सर्व बाजूंनी तुटून पळत आहे.'