प्रावर्तत ततो युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् । अस्माकं पाण्डवैः सार्धमनायात्तव भारत
मग आमच्या आणि पांडवांच्या सैन्यात भीषण आणि अंगावर काटा आणणारे युद्ध सुरू झाले, जिथे मागे हटण्याचा कुणालाच प्रश्न नव्हता.
घनुषां कूजतां तत्र तलानां चाभिहन्यताम्। महान्समभवच्छब्दो गिरीणामिव दीर्यताम्
तेथे धनुष्यांच्या ताणण्याचा आणि कवचांवर घाव घालण्याचा प्रचंड आवाज झाला, जणू काही डोंगर फाटत आहेत असा गडगडाट ऐकू आला.
तिष्ठ स्थितोऽस्मि विद्ध्यैनं निवर्तस्व स्थिरो भव। स्थिरोऽस्मि प्रहरस्वेति शब्दोऽश्रूयत सर्वशः
'थांब! मी इथेच आहे! त्याला मारा! मागे फिर! धीर धर! मी स्थिर आहे—हल्ला करा!' असे आवाज सर्वत्र ऐकू येत होते.
काञ्चनेषु तनुत्रेषु किरीटेषु ध्वजेषु च। शिलानामिव शैलेषु पतितानामभूद्ध्वनिः
सोन्याच्या कवचांवर, सडपातळ शरीरांवर, मुकुटांवर आणि ध्वजांवर, जणू डोंगरावर दगड कोसळावेत असा मोठा आवाज होत होता.
पतितान्युत्तमाङ्गानि बाहवश्च विभूषिताः । व्यचेष्टन्त महीं प्राप्य शतशोऽथ सहस्रशः
शेकडो-हजारो छाटलेली डोकी आणि दागिने घातलेली हातांची बोटं जमिनीवर पडून तडफडत होती.
हृतोत्तमाह्गाः केचित्तु तथैवोद्यतकार्मुकाः। प्रगृहीतायुधाश्चापि तस्थुः पुरुषसत्तमाःक
काही जणांची डोकी गेली तरीही, त्यांनी धनुष्य आणि शस्त्रं हातात धरून तेथेच उभे राहिले होते, हे पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ होते.
प्रावर्तत महावेगा नदी रुधिरवाहिनी । मातङ्गाङ्गशिला रौद्रा मांसशोणितकर्दमा
तेथे एक भयंकर, मांस आणि रक्ताने भरलेली, हत्तींच्या अवयवांनी आणि दगडांनी वाहणारी, वेगवान प्रवाहाची नदी सुरू झाली.
वरश्वनरनागानां शरीरप्रभवा तदा। परलोकार्णवमुखी गृध्रगोमायुमोदिनी
उत्तम घोडे, पुरुष आणि हत्ती यांच्या देहांतून जन्मलेली ती नदी, पुढच्या जन्माच्या समुद्राकडे वाहत होती, गिधाडं आणि कोल्हे आनंदी होत होते.
न दृष्टं न श्रुतं वापि युद्धमेतादृशं नृप। यथा तव सुतानां च पाण्डवानां च भारत
राजा, तुझ्या मुलं आणि पांडवांमध्ये जसं युद्ध झालं, तसं ना कुणी पाहिलं होतं, ना ऐकलं होतं.
नासीद्रथपथस्तत्र यौधैर्युधि निपातितैः । गजैश्च पतितैर्नीलैर्गिरिश्रृङ्गैनिरवावृतः
युद्धात पडलेल्या वीरांनी आणि निळ्या हत्तींच्या मृतदेहांनी रथांना जाण्याचा मार्गच नव्हता, जणू डोंगरशिखरांनी रस्ता भरून गेला होता.
विकीर्णैः कवचैश्चित्रैः शिरस्त्रणैश्च मारिष । शुशुभे तद्राणस्थानं शरदीव नभस्तलम्
रंगीत कवचं आणि शिरस्त्राणं विखुरलेली होती, त्यामुळे ते रणांगण जणू शरद ऋतूतील आकाशासारखं सुंदर दिसत होतं.
विनिर्भिन्नाः शरैः केचिदन्त्रापीडप्रकर्षिणः । अभीताः समरे शत्रूनभ्यधावन्त दर्पिताः
काही जण बाणांनी छिन्नविछिन्न झाले, आतडी बाहेर आली तरीही, निर्भयपणे आणि गर्वाने शत्रूवर तुटून पडत होते.
तात भ्रातः सखे बन्धो वयस्य मम मातुल । मा मां परित्यजेत्यन्ये चुक्रुशुः पतिता रणे
'बाबा! भाऊ! मित्रा! नातेवा! सोबत्या! मामा! मला सोडून जाऊ नकोस!' असे काही जण रणांगणावर पडताना आक्रोश करत होते.
अथाभ्येहि त्वमागच्छ किं भीतोसि क्व यास्यसि। स्थितोऽहं समरे मा भैरिति चान्ये विचुक्रुशुः
'इकडे ये! जवळ ये! काय घाबरलास? कुठे जाणार? मी इथेच उभा आहे—घाबरू नकोस!' असे इतरजण ओरडत होते.
तत्र भीष्मः शान्तनवो नित्यं मण्डलकार्मुकः । मुमीच बाणान्दीप्ताग्रानहीनाशीविषानिव
तेथे शांतनूंचा पुत्र भीष्म, नेहमी वर्तुळाकार धनुष्य हातात घेऊन, जळत्या टोकाचे बाण जणू विषारी सापांसारखे सोडत होता.
शरैरेकायनीकुर्वन्दिशः सर्वा यतव्रतः । जघान पाण्डवरथानादिश्य भारतर्षभ
त्याने आपल्या बाणांनी सर्व दिशांना रोखले आणि संयम राखून, पांडवांच्या रथांवर हल्ला चढवला, हे भरतवंशातील श्रेष्ठा.
स नृत्यन्वै रथोपस्थे दर्शयन्पाणिलाघवम् । अलातचक्रवद्राजंस्तत्र तत्र स्म दृश्यते
तो आपल्या रथावर नाचत होता, हातातील कौशल्य दाखवत होता; राजन, तो कधी इकडे तर कधी तिकडे, अग्नीच्या फिरत्या चक्रासारखा दिसत होता.
तमेकं समरे शूरं पाण्डवाः सृञ्जयैः सह। अनेकशतसाहस्रं समपश्यन्त लाघवात्
पांडव आणि श्रुंजयांनी त्या एकाच वीराला युद्धात इतक्या चपळतेने लढताना पाहिले, की तो जणू शेकडो-हजारो जणांसारखा वाटत होता.
मायाकृतात्मानमिव भीष्मं तत्र स्म मेनिरे । पूर्वस्यां दिशि तं दृष्ट्वा प्रतीच्यां ददृशुर्जनाः
तेथे सर्वांना भीष्म जणू एखाद्या मायावी रूपात आहे असे वाटले; पूर्व दिशेला त्याला पाहिल्यावर लोकांना तो पश्चिमेसही दिसत होता.
उदीच्यां चैवमालोक्य दक्षिणस्यां पुनः प्रभो। एवं स समरे शूरो गाङ्गेयः प्रत्यदृश्यत
उत्तर दिशेला पाहून, पुन्हा दक्षिणेसही त्याला पाहिले; अशा प्रकारे गंगेपुत्र तो शूरवीर युद्धात सर्वत्र दिसत होता.
न चैवं पाण्डवेयानां कश्चिच्छक्नोति वीक्षितुम् । विशिखानेव पश्यन्ति भीष्मचापच्युतान्बहून्
पांडवांपैकी कोणीही त्याच्याकडे थेट पाहू शकत नव्हते; त्यांना फक्त भीष्माच्या धनुष्यातून सुटणारे असंख्य बाणच दिसत होते.
कुर्वाणं समरे कर्म सूदयानं च वाहिनीम् । व्याक्रोशन्त रणे तत्र नरा बहुविधा बहु
तो युद्धात पराक्रम करत, सैन्याचा संहार करत असताना, अनेक पुरुष रणभूमीत वेगवेगळ्या प्रकारे ओरडू लागले.
अमानुषेण रूपेण चरन्तं पितरं तव। शलभा इव राजानः पतन्ति विधिचोदिताः
तुझा वडील जणू अमानुष रूप धारण करून फिरत होता; राजे, नियतीच्या प्रेरणेने, पतंगासारखे पडत होते.
भीष्माग्निमभिसंक्रुद्धं विनाशाय सहस्रशः । न हि मोघः शरः कश्चिदासीद्भीष्मस्य संयुगे
भीष्म जणू प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे रागावला होता, त्याच्याविरुद्ध हजारो जण नष्ट झाले; कारण युद्धात भीष्माचा एकही बाण वाया जात नव्हता.
नरनागाश्वकायेषु बहुत्वाल्लघुयोधिनः । भिनत्त्येकेन बाणेन सुमुखेन पतत्रिणा
पुरुष, हत्ती आणि घोडे यांच्या गर्दीत, हलक्या शस्त्रधारी सैनिकांना भीष्माच्या एका टोकदार बाणाने छेदले जात होते.
गजं कंकटसन्नद्धं वज्रेणेव शिलोच्चयम् । द्वौ त्रीनपि गजारोहान्पिण्डितान्वर्मितानपि
तो जणू वज्राने पर्वतशिखर फोडावे तसे, कवच घातलेल्या हत्तीला आणि एकत्र उभ्या असलेल्या दोन-तीन कवचित गजारोहांनाही भेदत होता.
नाराचेन सुमुक्तेन निजघान पिता तव। यो यो भीष्मं नरव्याघ्रमभ्येति युधि कश्चन
तुझ्या वडिलांनी टोकदार, पिसांनी सजवलेल्या बाणाने, युद्धात जो कोणी नरसिंह भीष्माजवळ येई त्याला घायाळ केले.
मुहूर्तदृष्टः स मया पतितो भुवि दृश्यते। एवं सा धर्मराजस्य वध्यमाना महाचमूः
मी ज्याला क्षणभर पाहिले, तो लगेचच जमिनीवर पडलेला दिसे; अशा प्रकारे धर्मराजाची मोठी सेना मारली जात होती.
भीष्मेणातुलवीर्येण व्यशीर्यत संहस्रधा। प्राकम्पत महासेना शरवर्षेण तापिता
अतुलनीय सामर्थ्याच्या भीष्माने ती सेना सर्व बाजूंनी फोडून टाकली; बाणांच्या वर्षावाने ती मोठी सेना थरथर कापू लागली.
पश्यतो वासुदेवस्य पार्थस्याथ शिखण्डिनः। यतमानाऽपि ते वीरा द्रवमाणान्महारथान्
वासुदेव, पार्थ आणि शिखंडी हे पाहत असतानाही, ते वीर कितीही प्रयत्न करत, तरी पळणाऱ्या महायोद्ध्यांना थांबवू शकले नाहीत.