बहुशोऽसि मया राजंस्तथ्यमुक्तो हितं वचः। अजेयाः पाण्डवा युद्धे देवैरपि सवासवैः
राजा, मी तुला कित्येकदा सत्य आणि हिताचे बोल सांगितले आहेत—पांडवांना युद्धात, अगदी इंद्रासकट देवांनीही, जिंकता येणार नाही.
यत्तु शक्यं मया कर्तुं वृद्धेनाद्य गतायुषा। करिष्यामि यथाशक्ति पश्येदानीं सबान्धवः
पण माझ्या या वृद्ध आणि संपत आलेल्या आयुष्यात मी जे काही करू शकतो, ते मी माझ्या शक्तीनुसार करीन—हे आता तुझे सर्व बांधव पाहू देत.
अद्य पाण्डुसुतानेकः ससैन्यान्सह बन्धुभिः । सोऽहं निवारयिष्यामि सर्वलोकस्य पश्यतः
आज मी एकटाच पांडुपुत्रांना, त्यांची सेना आणि नातेवाईकांसह, साऱ्या जगाच्या समोर थांबवीन.
एवमुक्ते तु भीष्मेण पुत्रास्तव जनेश्वर । दध्मुः शङ्खान्मुदा युक्ता भेरीः संजघ्निरे भृशम्
भीष्मांनी असे म्हटल्यावर, हे जनाधिपती, तुझे पुत्र आनंदाने शंख फुंकू लागले आणि मोठ्याने नगारे वाजवू लागले.
पाण्डवा हि ततो राजञ्श्रुत्वा तं निनदं महत्। दध्मुः शङ्खांश्च भेरीश्च मुरजांश्चाप्यनादयन्
मग, हे राजन्, पांडवांनी तो प्रचंड गजर ऐकून, शंख, नगारे आणि मृदुंग वाजवून उत्तर दिले.
प्रतिज्ञाते ततस्तस्मिन्युद्धे भीष्मेण दारुणे। क्रोधितो मम पुत्रेण दुःखितेन विशेषतः
भीष्मांनी ती भयंकर प्रतिज्ञा घेतल्यावर, माझा मुलगा विशेष दुःखी आणि संतप्त झाला.
भीष्मः किमकरोत्तत्र पाण्डवेयेषु भारत। पितामहे वा पञ्चालास्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय
भीष्मांनी त्या वेळी पांडवांच्या सैन्यात काय केले, हे भारत? किंवा पितामहाने पंचालांवर काय केले? ते मला सांग, संजय.
गतपूर्वाह्णभूयिष्ठे तस्मिन्नहनि भारत। पश्चिमां दिशमास्थाय स्थिते चापि दिवाकरे
बहुतेक दिवस उलटून गेला होता, हे भारत, आणि सूर्य पश्चिम दिशेला स्थिरावला होता—
जयं प्राप्तेषु हृष्टेषु पाण्डवेषु महात्ससु। सर्वधर्मविशेषज्ञः पिता देवव्रतस्तव
पांडवांना विजय मिळाल्यावर आणि ते मोठ्या योद्ध्यांमध्ये आनंदी असताना, राजन, तुझ्या वडिलांना—सर्व धर्मांचे जाणकार देवव्रत—
अभ्ययाञ्जवनैरश्वैः पाण्डवानामनीकिनीम् । महत्या सेनया गुप्तस्तव पुत्रैश्च सर्वशः
वेगवान घोड्यांवर बसून, तुझ्या मुलांनी आणि मोठ्या सैन्याने पूर्णपणे वेढलेले, त्यांनी पांडवांच्या फौजेवर चाल केली.
प्रावर्तत ततो युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् । अस्माकं पाण्डवैः सार्धमनायात्तव भारत
मग आमच्या आणि पांडवांच्या सैन्यात भीषण आणि अंगावर काटा आणणारे युद्ध सुरू झाले, जिथे मागे हटण्याचा कुणालाच प्रश्न नव्हता.
घनुषां कूजतां तत्र तलानां चाभिहन्यताम्। महान्समभवच्छब्दो गिरीणामिव दीर्यताम्
तेथे धनुष्यांच्या ताणण्याचा आणि कवचांवर घाव घालण्याचा प्रचंड आवाज झाला, जणू काही डोंगर फाटत आहेत असा गडगडाट ऐकू आला.
तिष्ठ स्थितोऽस्मि विद्ध्यैनं निवर्तस्व स्थिरो भव। स्थिरोऽस्मि प्रहरस्वेति शब्दोऽश्रूयत सर्वशः
'थांब! मी इथेच आहे! त्याला मारा! मागे फिर! धीर धर! मी स्थिर आहे—हल्ला करा!' असे आवाज सर्वत्र ऐकू येत होते.
काञ्चनेषु तनुत्रेषु किरीटेषु ध्वजेषु च। शिलानामिव शैलेषु पतितानामभूद्ध्वनिः
सोन्याच्या कवचांवर, सडपातळ शरीरांवर, मुकुटांवर आणि ध्वजांवर, जणू डोंगरावर दगड कोसळावेत असा मोठा आवाज होत होता.
पतितान्युत्तमाङ्गानि बाहवश्च विभूषिताः । व्यचेष्टन्त महीं प्राप्य शतशोऽथ सहस्रशः
शेकडो-हजारो छाटलेली डोकी आणि दागिने घातलेली हातांची बोटं जमिनीवर पडून तडफडत होती.
हृतोत्तमाह्गाः केचित्तु तथैवोद्यतकार्मुकाः। प्रगृहीतायुधाश्चापि तस्थुः पुरुषसत्तमाःक
काही जणांची डोकी गेली तरीही, त्यांनी धनुष्य आणि शस्त्रं हातात धरून तेथेच उभे राहिले होते, हे पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ होते.
प्रावर्तत महावेगा नदी रुधिरवाहिनी । मातङ्गाङ्गशिला रौद्रा मांसशोणितकर्दमा
तेथे एक भयंकर, मांस आणि रक्ताने भरलेली, हत्तींच्या अवयवांनी आणि दगडांनी वाहणारी, वेगवान प्रवाहाची नदी सुरू झाली.
वरश्वनरनागानां शरीरप्रभवा तदा। परलोकार्णवमुखी गृध्रगोमायुमोदिनी
उत्तम घोडे, पुरुष आणि हत्ती यांच्या देहांतून जन्मलेली ती नदी, पुढच्या जन्माच्या समुद्राकडे वाहत होती, गिधाडं आणि कोल्हे आनंदी होत होते.
न दृष्टं न श्रुतं वापि युद्धमेतादृशं नृप। यथा तव सुतानां च पाण्डवानां च भारत
राजा, तुझ्या मुलं आणि पांडवांमध्ये जसं युद्ध झालं, तसं ना कुणी पाहिलं होतं, ना ऐकलं होतं.
नासीद्रथपथस्तत्र यौधैर्युधि निपातितैः । गजैश्च पतितैर्नीलैर्गिरिश्रृङ्गैनिरवावृतः
युद्धात पडलेल्या वीरांनी आणि निळ्या हत्तींच्या मृतदेहांनी रथांना जाण्याचा मार्गच नव्हता, जणू डोंगरशिखरांनी रस्ता भरून गेला होता.
विकीर्णैः कवचैश्चित्रैः शिरस्त्रणैश्च मारिष । शुशुभे तद्राणस्थानं शरदीव नभस्तलम्
रंगीत कवचं आणि शिरस्त्राणं विखुरलेली होती, त्यामुळे ते रणांगण जणू शरद ऋतूतील आकाशासारखं सुंदर दिसत होतं.
विनिर्भिन्नाः शरैः केचिदन्त्रापीडप्रकर्षिणः । अभीताः समरे शत्रूनभ्यधावन्त दर्पिताः
काही जण बाणांनी छिन्नविछिन्न झाले, आतडी बाहेर आली तरीही, निर्भयपणे आणि गर्वाने शत्रूवर तुटून पडत होते.
तात भ्रातः सखे बन्धो वयस्य मम मातुल । मा मां परित्यजेत्यन्ये चुक्रुशुः पतिता रणे
'बाबा! भाऊ! मित्रा! नातेवा! सोबत्या! मामा! मला सोडून जाऊ नकोस!' असे काही जण रणांगणावर पडताना आक्रोश करत होते.
अथाभ्येहि त्वमागच्छ किं भीतोसि क्व यास्यसि। स्थितोऽहं समरे मा भैरिति चान्ये विचुक्रुशुः
'इकडे ये! जवळ ये! काय घाबरलास? कुठे जाणार? मी इथेच उभा आहे—घाबरू नकोस!' असे इतरजण ओरडत होते.
तत्र भीष्मः शान्तनवो नित्यं मण्डलकार्मुकः । मुमीच बाणान्दीप्ताग्रानहीनाशीविषानिव
तेथे शांतनूंचा पुत्र भीष्म, नेहमी वर्तुळाकार धनुष्य हातात घेऊन, जळत्या टोकाचे बाण जणू विषारी सापांसारखे सोडत होता.
शरैरेकायनीकुर्वन्दिशः सर्वा यतव्रतः । जघान पाण्डवरथानादिश्य भारतर्षभ
त्याने आपल्या बाणांनी सर्व दिशांना रोखले आणि संयम राखून, पांडवांच्या रथांवर हल्ला चढवला, हे भरतवंशातील श्रेष्ठा.
स नृत्यन्वै रथोपस्थे दर्शयन्पाणिलाघवम् । अलातचक्रवद्राजंस्तत्र तत्र स्म दृश्यते
तो आपल्या रथावर नाचत होता, हातातील कौशल्य दाखवत होता; राजन, तो कधी इकडे तर कधी तिकडे, अग्नीच्या फिरत्या चक्रासारखा दिसत होता.
तमेकं समरे शूरं पाण्डवाः सृञ्जयैः सह। अनेकशतसाहस्रं समपश्यन्त लाघवात्
पांडव आणि श्रुंजयांनी त्या एकाच वीराला युद्धात इतक्या चपळतेने लढताना पाहिले, की तो जणू शेकडो-हजारो जणांसारखा वाटत होता.
मायाकृतात्मानमिव भीष्मं तत्र स्म मेनिरे । पूर्वस्यां दिशि तं दृष्ट्वा प्रतीच्यां ददृशुर्जनाः
तेथे सर्वांना भीष्म जणू एखाद्या मायावी रूपात आहे असे वाटले; पूर्व दिशेला त्याला पाहिल्यावर लोकांना तो पश्चिमेसही दिसत होता.
उदीच्यां चैवमालोक्य दक्षिणस्यां पुनः प्रभो। एवं स समरे शूरो गाङ्गेयः प्रत्यदृश्यत
उत्तर दिशेला पाहून, पुन्हा दक्षिणेसही त्याला पाहिले; अशा प्रकारे गंगेपुत्र तो शूरवीर युद्धात सर्वत्र दिसत होता.