पुनरावर्ततां तेषां वेग आसीद्विशांपते। पूर्यतः सागरस्येव चन्द्रस्योदयनं प्रति
त्यांचा जोर पुन्हा वाढला, राजाधिराज, जसा चंद्र उगवताना समुद्र भरून वाहू लागतो.
अन्निवृत्तांस्ततस्तांस्तु दृष्ट्वा राजा सुयोधनः। अब्रवीत्त्वरितो गत्वा भीष्मं शान्तनवं वचः
ते सर्व मागे फिरताना पाहून राजा सुयोधनाने घाईने जाऊन शांतनूच्या पुत्र भीष्मांना असे म्हटले.
पितामह निबोधेदं यत्त्वां वक्ष्यामि भारत। नानुरूपमहं मन्ये त्वयि जीवति कौरव
पितामह, मी तुला जे सांगणार आहे ते नीट ऐक, हे भारत. तुझ्या हयातीत हे योग्य वाटत नाही, हे कौरव.
द्रोणो चास्त्रविदां श्रेष्ठे सपुत्रे ससुहृञ्जने। कृपे चैव महेष्वासे द्रवते यद्वरूथिनी
डोळ्यांसमोरच अस्त्रविद्या जाणणारा द्रोण, त्याचा मुलगा, मित्र, आणि बलाढ्य धनुर्धर कृप, हे सर्व आपल्या सैन्यासह पळून जातात—
न पाण्डवान्प्रतिलांस्तव मन्ये कथंचन । तथा द्रोणस्य सङ्ग्रमे द्रौमेश्चैव कृपस्य च
माझ्या मते पांडवांना, युद्धात द्रोणाला, द्रोणपुत्राला किंवा कृपाला कुणीही थांबवू शकत नाही.
अनुग्राह्याः पाण्डुसुतास्तव नूनं पितामह । यथेमां क्षमसे वीर वध्यमानां वरूथिनीम्
पितामह, नक्कीच तुला पांडुपुत्रांचा पक्ष घेतला असावा, म्हणूनच तू आपली सेना मारली जात असताना गप्प बसतोस, हे वीर.
सोऽस्मि वाच्यस्त्वया राजन्पूर्वमेव समागमे। न योत्स्ये पाण्डवान्सङ्ख्ये नापि पार्षतसात्यकी
हे राजन्, हे सर्व आधीच मला सांगायला हवे होते—'मी पांडवांविरुद्ध किंवा पृथाशिरोमणी द्रुपदपुत्र, किंवा सात्यकी यांच्याविरुद्ध युद्ध करणार नाही.'
श्रुत्वा तु वचनं तुभ्यमाचार्यस्य कृपस्य च। कर्णेन सहितः कृत्यं चिन्तयानस्तदैव हि
पण आता, तुझ्या आचार्याचे आणि कृपाचे शब्द ऐकून, कर्णासह बसून तू काय करावे हे विचार करत आहेस.
यदि नाहं परित्याज्यो युवाभ्यामिह संयुगे । विक्रमेणानुरूपेण युध्येतां पुरुषर्षभौ
जर या युद्धात तुम्ही दोघांनी मला सोडून दिले नाही, तर हे दोन्ही पुरुषश्रेष्ठ आपल्या शौर्याने लढू द्या.
एतच्छ्रुत्वा वचो भीष्मः प्रहसन्वै मुहुर्मुहुः । अब्रवीत्तनयं तुभ्यं क्रोधादुद्वृत्य चक्षुषी
भीष्मांनी हे शब्द ऐकून पुन्हा पुन्हा हसले आणि रागाने डोळे टवकारून आपल्या पुत्राला उत्तर दिले.
बहुशोऽसि मया राजंस्तथ्यमुक्तो हितं वचः। अजेयाः पाण्डवा युद्धे देवैरपि सवासवैः
राजा, मी तुला कित्येकदा सत्य आणि हिताचे बोल सांगितले आहेत—पांडवांना युद्धात, अगदी इंद्रासकट देवांनीही, जिंकता येणार नाही.
यत्तु शक्यं मया कर्तुं वृद्धेनाद्य गतायुषा। करिष्यामि यथाशक्ति पश्येदानीं सबान्धवः
पण माझ्या या वृद्ध आणि संपत आलेल्या आयुष्यात मी जे काही करू शकतो, ते मी माझ्या शक्तीनुसार करीन—हे आता तुझे सर्व बांधव पाहू देत.
अद्य पाण्डुसुतानेकः ससैन्यान्सह बन्धुभिः । सोऽहं निवारयिष्यामि सर्वलोकस्य पश्यतः
आज मी एकटाच पांडुपुत्रांना, त्यांची सेना आणि नातेवाईकांसह, साऱ्या जगाच्या समोर थांबवीन.
एवमुक्ते तु भीष्मेण पुत्रास्तव जनेश्वर । दध्मुः शङ्खान्मुदा युक्ता भेरीः संजघ्निरे भृशम्
भीष्मांनी असे म्हटल्यावर, हे जनाधिपती, तुझे पुत्र आनंदाने शंख फुंकू लागले आणि मोठ्याने नगारे वाजवू लागले.
पाण्डवा हि ततो राजञ्श्रुत्वा तं निनदं महत्। दध्मुः शङ्खांश्च भेरीश्च मुरजांश्चाप्यनादयन्
मग, हे राजन्, पांडवांनी तो प्रचंड गजर ऐकून, शंख, नगारे आणि मृदुंग वाजवून उत्तर दिले.
प्रतिज्ञाते ततस्तस्मिन्युद्धे भीष्मेण दारुणे। क्रोधितो मम पुत्रेण दुःखितेन विशेषतः
भीष्मांनी ती भयंकर प्रतिज्ञा घेतल्यावर, माझा मुलगा विशेष दुःखी आणि संतप्त झाला.
भीष्मः किमकरोत्तत्र पाण्डवेयेषु भारत। पितामहे वा पञ्चालास्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय
भीष्मांनी त्या वेळी पांडवांच्या सैन्यात काय केले, हे भारत? किंवा पितामहाने पंचालांवर काय केले? ते मला सांग, संजय.
गतपूर्वाह्णभूयिष्ठे तस्मिन्नहनि भारत। पश्चिमां दिशमास्थाय स्थिते चापि दिवाकरे
बहुतेक दिवस उलटून गेला होता, हे भारत, आणि सूर्य पश्चिम दिशेला स्थिरावला होता—
जयं प्राप्तेषु हृष्टेषु पाण्डवेषु महात्ससु। सर्वधर्मविशेषज्ञः पिता देवव्रतस्तव
पांडवांना विजय मिळाल्यावर आणि ते मोठ्या योद्ध्यांमध्ये आनंदी असताना, राजन, तुझ्या वडिलांना—सर्व धर्मांचे जाणकार देवव्रत—
अभ्ययाञ्जवनैरश्वैः पाण्डवानामनीकिनीम् । महत्या सेनया गुप्तस्तव पुत्रैश्च सर्वशः
वेगवान घोड्यांवर बसून, तुझ्या मुलांनी आणि मोठ्या सैन्याने पूर्णपणे वेढलेले, त्यांनी पांडवांच्या फौजेवर चाल केली.
प्रावर्तत ततो युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् । अस्माकं पाण्डवैः सार्धमनायात्तव भारत
मग आमच्या आणि पांडवांच्या सैन्यात भीषण आणि अंगावर काटा आणणारे युद्ध सुरू झाले, जिथे मागे हटण्याचा कुणालाच प्रश्न नव्हता.
घनुषां कूजतां तत्र तलानां चाभिहन्यताम्। महान्समभवच्छब्दो गिरीणामिव दीर्यताम्
तेथे धनुष्यांच्या ताणण्याचा आणि कवचांवर घाव घालण्याचा प्रचंड आवाज झाला, जणू काही डोंगर फाटत आहेत असा गडगडाट ऐकू आला.
तिष्ठ स्थितोऽस्मि विद्ध्यैनं निवर्तस्व स्थिरो भव। स्थिरोऽस्मि प्रहरस्वेति शब्दोऽश्रूयत सर्वशः
'थांब! मी इथेच आहे! त्याला मारा! मागे फिर! धीर धर! मी स्थिर आहे—हल्ला करा!' असे आवाज सर्वत्र ऐकू येत होते.
काञ्चनेषु तनुत्रेषु किरीटेषु ध्वजेषु च। शिलानामिव शैलेषु पतितानामभूद्ध्वनिः
सोन्याच्या कवचांवर, सडपातळ शरीरांवर, मुकुटांवर आणि ध्वजांवर, जणू डोंगरावर दगड कोसळावेत असा मोठा आवाज होत होता.
पतितान्युत्तमाङ्गानि बाहवश्च विभूषिताः । व्यचेष्टन्त महीं प्राप्य शतशोऽथ सहस्रशः
शेकडो-हजारो छाटलेली डोकी आणि दागिने घातलेली हातांची बोटं जमिनीवर पडून तडफडत होती.
हृतोत्तमाह्गाः केचित्तु तथैवोद्यतकार्मुकाः। प्रगृहीतायुधाश्चापि तस्थुः पुरुषसत्तमाःक
काही जणांची डोकी गेली तरीही, त्यांनी धनुष्य आणि शस्त्रं हातात धरून तेथेच उभे राहिले होते, हे पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ होते.
प्रावर्तत महावेगा नदी रुधिरवाहिनी । मातङ्गाङ्गशिला रौद्रा मांसशोणितकर्दमा
तेथे एक भयंकर, मांस आणि रक्ताने भरलेली, हत्तींच्या अवयवांनी आणि दगडांनी वाहणारी, वेगवान प्रवाहाची नदी सुरू झाली.
वरश्वनरनागानां शरीरप्रभवा तदा। परलोकार्णवमुखी गृध्रगोमायुमोदिनी
उत्तम घोडे, पुरुष आणि हत्ती यांच्या देहांतून जन्मलेली ती नदी, पुढच्या जन्माच्या समुद्राकडे वाहत होती, गिधाडं आणि कोल्हे आनंदी होत होते.
न दृष्टं न श्रुतं वापि युद्धमेतादृशं नृप। यथा तव सुतानां च पाण्डवानां च भारत
राजा, तुझ्या मुलं आणि पांडवांमध्ये जसं युद्ध झालं, तसं ना कुणी पाहिलं होतं, ना ऐकलं होतं.
नासीद्रथपथस्तत्र यौधैर्युधि निपातितैः । गजैश्च पतितैर्नीलैर्गिरिश्रृङ्गैनिरवावृतः
युद्धात पडलेल्या वीरांनी आणि निळ्या हत्तींच्या मृतदेहांनी रथांना जाण्याचा मार्गच नव्हता, जणू डोंगरशिखरांनी रस्ता भरून गेला होता.