किं पुनस्त्वं न मन्येथाः सर्वज्ञः पुत्रमीदृशम्। मलयाच्चन्दनं जातमतिशीतं वदन्ति वै
तू सर्व काही जाणणारा असताना, असा हा पुत्र तुझा आहे हे का मान्य करीत नाहीस? मल्य पर्वतात उगवलेले चंदन फारच शीतल असते, असं लोक म्हणतात.
शिशोरालिङ्गनं तस्माच्चन्दनादधिकं भवेत्।' न वाससां न रामाणां नापां स्पर्शस्तथाविधः
पण लहान मुलाच्या मिठीत जे सुख आहे, ते चंदनापेक्षा जास्त आहे. कोणतेही वस्त्र, स्त्री किंवा पाणी, असा स्पर्श देऊ शकत नाही.
शिशुनालिङ्ग्यमानस्य स्पर्शः सूनोर्यथा सुखः। पुत्रस्पर्शात्प्रियतरः स्पर्शो लोके न विद्यते
मुलाच्या मिठीत जे आनंद मिळतो, तसा या जगात दुसऱ्या कुठल्याही स्पर्शात मिळत नाही.
स्पृशतु त्वां समालिङ्ग्य पुत्रोऽयं प्रियदर्शनः। ब्राह्मणो द्विपदां श्रेष्ठो गौर्वरिष्ठा चतुष्पदाम्
हा प्रिय मुलगा तुला मिठी मारू दे. दोन पायांमध्ये ब्राह्मण श्रेष्ठ आहे, आणि चार पायांमध्ये गाय श्रेष्ठ आहे.
मुरुर्गरीयसां श्रेष्ठः पुत्रः स्पर्शवतां वरः।। त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु प्रजातोऽयमरिन्दमः
जड वस्तूंमध्ये मुरुर श्रेष्ठ आहे, आणि स्पर्शाने आनंद देणाऱ्यांमध्ये पुत्र सर्वात उत्तम आहे. हा शत्रूंचा नाश करणारा मुलगा तीन वर्षांनी जन्मला आहे.
अद्यायं मन्नियोगात्तु तवाह्वानं प्रतीक्षते। कुमारो राजशार्दूल तव शोकप्रणाशनः
आज माझ्या आज्ञेने हा कुमार, राजसिंहा, तुझ्या बोलावण्याची वाट पाहतो आहे. हा तुझ्या दुःखाचा नाश करणारा आहे.
आहर्ता वाजिमेधस्य शतसङ्ख्यस्य पौरवः। `राजसूयादिकानन्यान्क्रतूनमितदक्षिणान्
हा पुरुवंशीय शंभर अश्वमेध यज्ञ करील, आणि राजसूयासारखे इतर मोठे यज्ञही अमाप दान देऊन पार पाडील.
इति गौरन्तरिक्षे मां सूतके ह्यवदत्पुरा। हन्त स्वमङ्कमारोप्य स्नेहाद्ग्रामान्तरं गताः
पूर्वी सुतकाच्या वेळी आकाशात गायीने मला सांगितले होते — 'अरे! मी माझ्या वासराला मांडीवर घेऊन, मायेने दुसऱ्या गावात गेले.'
मूर्ध्नि पुत्रानुपाघ्राय प्रतिनन्दन्ति मानवाः। वेदेष्वपि वदन्तीमं मन्त्रग्रामं द्विजातयः
माणसं आपल्या मुलाच्या डोक्याचा सुगंध घेत स्वागत करतात. वेदांमध्येही द्विज लोक हा मंत्र समूह म्हणतात.
जातकर्मणि पुत्राणां तवापि विदितं ध्रुवम्। अङ्गादङ्गात्संभवसि हृदयादधिजायसे
मुलांच्या जन्मसमयीचे संस्कार तुला नक्कीच माहिती आहेत. तू अंगांगातून निर्माण होतोस, आणि हृदयातून जन्म घेतोस.
आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतम्। उपजिघ्रन्ति पितरो मन्त्रेणानेन मूर्धनि
'पुत्र' म्हणजेच आपला आत्मा असं म्हणतात. तू शंभर वर्षं जग. पितर या मंत्राने मुलाच्या डोक्याचा सुगंध घेतात.
पोषणं त्वदधीनं मे सन्तानमपि चाक्षयम्। तस्मात्त्वं जीव मे पुत्र स सुखी शरदां शतम्
तुझ्या पालनपोषणाची जबाबदारी माझ्यावर आहे, आणि माझं वंशही तुझ्यामुळे अखंड राहील. म्हणून, माझ्या मुला, शंभर वर्षं सुखाने जग.
एको भूत्वा द्विधा भूत इति वादः प्रवर्तते। त्वदङ्गेभ्यः प्रसूतोऽयं पुरुषात्पुरुषः परः
'एक होऊन दोन झाला' अशी म्हण आहे. तुझ्या अंगातून हा जन्मला आहे — माणसातून माणूस, आणि तोही श्रेष्ठ.
सरसीवामलेऽऽत्मानं द्वितीयं पश्य ते सुतम्। `सरसीवामले सोमं प्रेक्षात्मानं त्वमात्मनि
पाण्यातल्या निर्मळ सरोवरात जसा चंद्र उमटतो, तसाच तुझा मुलगा म्हणजे तुझाच दुसरा प्रतिबिंब आहे. त्याच्यात तू स्वतःला पाहा.
यथाचाहवनीयोऽग्निर्वर्हपत्यात्प्रणीयते। एवं त्वत्तः प्रणीतोऽयं त्वमेकः सन्द्विधा कृतः
जसा यज्ञाचा अग्नी घरगुती अग्नीपासून नेला जातो, तसाच हा तुझ्यातून निर्माण झाला. तू एक असूनही, दोन झालास.
मृगापकृष्टेन हि वै मृगयां परिधावता। अहमासादिता राजन्कुमारी पितुराश्रमे
राजा, शिकारी करताना, शिकार मागे धावत असताना, मी माझ्या वडिलांच्या आश्रमात कुमारिका म्हणून सापडले.
उर्वशी पूर्वचित्तिश्च सहजन्या च मेनका। विश्वाची च घृताची च षडेवाप्सरसां वराः
उर्वशी, पूर्वचित्ती, सहजंया, मेनका, विश्वाची आणि घृताची — या सहा अप्सरा सर्वांत श्रेष्ठ मानल्या जातात.
तासां वै मेनका नाम ब्रह्मयोनिर्वराप्सराः। दिवः संप्राप्य जगतीं विश्वामित्रादजीजनत्
त्यांच्यात मेनका ही ब्रह्माच्या कुळात जन्मलेली आणि सर्वांत श्रेष्ठ अप्सरा आहे. ती स्वर्गातून पृथ्वीवर आली आणि विश्वामित्राला अपत्य दिलं.
श्रीमानृषिर्धर्मपरो वैश्वानर इवापरः। ब्रह्मयोनिः कुशो नाम विश्वामित्रपितामहः
धर्मनिष्ठ, तेजस्वी आणि वैस्वानरासारखा ऋषी ब्रह्मयोनी कुश नावाचा होता, जो विश्वामित्राचा आजोबा आहे.
कुशस्य पुत्रो बलवान्कुशनाभश्च धार्मिकः। गाधिस्तस्य सुतो राजन्विश्वामित्रस्तु गाधिजः
कुशाचा बलवान आणि धर्मात्मा मुलगा कुशनाभ होता. त्याचा मुलगा गाधी आणि गाधीचा मुलगा विश्वामित्र, हे राजन.
एवंविधो मम पिता मेनका जननी वरा।' सा मां हिमवतः पृष्ठे सुषुवे मेनकाऽप्सराः
माझे वडील असे होते आणि मेनका ही माझी आई, श्रेष्ठ अप्सरा. तिने मला हिमालयाच्या कड्यावर जन्म दिला.
परित्यज्य च मां याता परात्मजमिवासती। `पक्षिणः पुम्यवन्तस्ते सहिता धर्मतस्तदा
माझी आई मला सोडून गेली, जणू स्वतःच्या मुलाला टाकून दिल्यासारखी. त्या वेळी धर्मनिष्ठ पक्ष्यांनी एकत्र येऊन माझी काळजी घेतली.
पक्षैस्तैरभिगुप्ता च तस्मादस्मि शकुन्तला। ततोऽहमृषिणा दृष्टा काश्यपेन महात्मना
त्या पक्ष्यांच्या पंखांनी मला जपलं गेलं, म्हणून मला शकुंतला असं नाव पडलं. नंतर महान आत्म्याने, कश्यप ऋषींनी मला पाहिलं.
जलार्थमग्निहोत्रस्य गतं दृष्ट्वा तु पक्षिणः। न्यासभूतामिव मुनेः प्रददुर्मां दयावतः
मी अग्निहोत्रासाठी पाणी आणायला गेलेली पाहून, त्या दयाळू पक्ष्यांनी मला जणू काही ऋषींकडे ठेवलेली ठेव असल्यासारखं, त्यांच्याकडे दिलं.
कण्वस्त्वालोक्य मां प्रीतो हसन्तीति हविर्भुजः। स माऽरणिमिवादाय स्वमाश्रममुपागमत्
कण्व ऋषींनी मला पाहिलं, तेव्हा ते आनंदी झाले आणि हसले. त्यांनी मला जणू अरणीतून अग्नी घेतल्यासारखं उचललं आणि आपल्या आश्रमात नेलं.
सा वै संभाविता राजन्ननुक्रोशान्महर्षिणा। तेनैव स्वसुतेवाहं राजन्वै वरवर्णिनी
राजन, त्या ठिकाणी महान ऋषींनी मला मोठ्या सन्मानाने आणि करूणेने वाढवलं. त्यांनी मला स्वतःच्या मुलीप्रमाणे जपलं.
विश्वामित्रसुता चाहं वर्धिता मुनिना नृप। यौवने वर्तमानां च दृष्टवानसि मां नृप
राजन, मी विश्वामित्राची मुलगी आहे, आणि त्या ऋषींनी मला वाढवलं. तू मला माझ्या तारुण्यात पाऊल ठेवताना पाहिलं आहेस.
आश्रमे पर्णशालायां कुमारीं विजने तदा। धात्रा प्रचोदितां शून्ये पित्रा विरहितां मिथः
आश्रमात, पर्णशाळेत, तू मला एकटी, कुमारिका, पित्याविना, नशिबाने तिथे आलेली पाहिलीस.
वाग्भिस्त्वं सूनृताभिर्मामपत्यार्थमचूचुदः। अकार्षीस्त्वाश्रमे वासं धर्मकामार्थनिश्चितम्
मृदू आणि सत्य बोलून, तू मला संततीसाठी विनवलंस. तू आश्रमात राहिलास, धर्म, काम आणि कर्तव्य यावर ठाम राहिलास.
गान्धर्वेण विवाहेन विधिना पाणिमग्रहीः। साऽहं कुलं च शीलं च सत्यवादित्वमात्मनः
गंधर्व विवाहाच्या पद्धतीने, नीट रीतीने, तू माझा हात धरलास. मला तुझं घराणं, वर्तन आणि सत्यप्रियता माहीत आहे.