ह्लादन्ते स्वेषु दारेषु घर्मार्ताः सलिलेष्विव। `विप्रवासकृशा दीना नरा मलिनवाससः
तरी तो आपल्या पत्नीमध्ये आनंद शोधतो, जसा उन्हाने होरपळलेला माणूस पाण्यात आनंद घेतो. परदेशात राहून कृश, दुःखी आणि मळकट कपडे घातलेले पुरुष—
तेऽपि स्वदारांस्तुष्यन्ति दरिद्रा धनलाभवत्।' अप्रियोक्तोपि दाराणां न ब्रूयादप्रियं बुधः
तेही आपल्या पत्नीमध्ये समाधान मानतात, आणि गरीब माणूस धन मिळाल्यावर आनंदी होतो. पत्नीने कठोर बोलले तरी, शहाणा माणूस तिला कधीच कठोर उत्तर देत नाही.
रतिं प्रीतिं च धर्मं च तदायत्तमवेक्ष्य च। `आत्मनोऽर्धमिति श्रौतं सा रक्षति धनं प्रजाः
आनंद, प्रेम आणि धर्म हे तिच्यावरच अवलंबून आहेत, आणि ती आपली अर्धांगिनी आहे हे शास्त्रात सांगितलं आहे. म्हणून ती धन आणि संततीची राखण करते.
शरीरं लोकयात्रां वै धर्मं स्वर्गमृषीन्पितॄन्।' आत्मनो जन्मनः क्षेत्रं पुण्या रामाः सनातनाः
शरीर, जीवनाचा प्रवास, धर्म, स्वर्ग, ऋषी, पितर आणि स्वतःच्या जन्माचं क्षेत्र—हे सर्व पुण्यवान, शाश्वत आणि पवित्र स्त्रियांनी टिकून आहे.
ऋषीणामपि का शक्तिः स्रष्टुं रामामृते प्रजा-। `देवानामपि का शक्तिः कर्तुं संभवमात्मनः
स्त्रियांशिवाय संतांनाही संतती निर्माण करण्याची शक्ती नाही. देवतांनाही स्वतःचा जन्म घडवण्याची शक्ती नाही.
पण्डितस्यापि लोकेषु स्त्रीषु सृष्टिः प्रतिष्ठिता। ऋषिभ्यो ह्यृषयः केचिच्चण्डालीष्वपि जज्ञिरे
शहाण्यांसाठीही सृष्टी स्त्रियांमध्येच स्थिर आहे. काही ऋषी ऋषींपासून, तर काही अगदी नीच जातीच्या स्त्रियांपासूनही जन्मले आहेत.
परिसृत्य यथा सूनुर्धरणीरेणुकुण्ठितः। पितुरालिङ्गतेऽङ्गानि किमस्त्यभ्यधिकं ततः
जसा मुलगा मातीने माखूनही धावत जाऊन वडिलांना बिलगतो, तसंच वडिलांना त्याहून प्रिय काहीच नाही.
स त्वं सूनुमनुप्राप्तं साभिलाषं मनस्विनम्। प्रेक्षमाणं कटाक्षेण किमर्थमवमन्यसे
म्हणून, तुला असा हुशार आणि प्रेमळ मुलगा मिळाला असताना, जो तुझ्याकडे प्रेमाने पाहतो, त्याची उपेक्षा का करतोस?
अण्डानि बिभ्रति स्वानि न त्यजन्ति पिपीलिकाः। किं पुनस्त्वं न मन्येथाः सर्वथा पुत्रमीदृशम्
मुंग्या आपली अंडी स्वतः उचलून नेतात, ती कधीच टाकून देत नाहीत. मग असा हा पुत्र सर्व प्रकारे तुझा आहे, त्याला तू का स्वीकारू नये?
न भरेथाः कथं नु त्वं मयि जातं स्वमात्मजम्। `ममाण्डानीति वर्ध्ते कोकिलाण्डानि वायसाः
माझ्या पोटी जन्मलेला हा तुझा स्वतःचा मुलगा आहे, मग तू त्याची काळजी का घेऊ नये? कोकिळा आणि कावळेही आपली अंडी वाढवतात.
किं पुनस्त्वं न मन्येथाः सर्वज्ञः पुत्रमीदृशम्। मलयाच्चन्दनं जातमतिशीतं वदन्ति वै
तू सर्व काही जाणणारा असताना, असा हा पुत्र तुझा आहे हे का मान्य करीत नाहीस? मल्य पर्वतात उगवलेले चंदन फारच शीतल असते, असं लोक म्हणतात.
शिशोरालिङ्गनं तस्माच्चन्दनादधिकं भवेत्।' न वाससां न रामाणां नापां स्पर्शस्तथाविधः
पण लहान मुलाच्या मिठीत जे सुख आहे, ते चंदनापेक्षा जास्त आहे. कोणतेही वस्त्र, स्त्री किंवा पाणी, असा स्पर्श देऊ शकत नाही.
शिशुनालिङ्ग्यमानस्य स्पर्शः सूनोर्यथा सुखः। पुत्रस्पर्शात्प्रियतरः स्पर्शो लोके न विद्यते
मुलाच्या मिठीत जे आनंद मिळतो, तसा या जगात दुसऱ्या कुठल्याही स्पर्शात मिळत नाही.
स्पृशतु त्वां समालिङ्ग्य पुत्रोऽयं प्रियदर्शनः। ब्राह्मणो द्विपदां श्रेष्ठो गौर्वरिष्ठा चतुष्पदाम्
हा प्रिय मुलगा तुला मिठी मारू दे. दोन पायांमध्ये ब्राह्मण श्रेष्ठ आहे, आणि चार पायांमध्ये गाय श्रेष्ठ आहे.
मुरुर्गरीयसां श्रेष्ठः पुत्रः स्पर्शवतां वरः।। त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु प्रजातोऽयमरिन्दमः
जड वस्तूंमध्ये मुरुर श्रेष्ठ आहे, आणि स्पर्शाने आनंद देणाऱ्यांमध्ये पुत्र सर्वात उत्तम आहे. हा शत्रूंचा नाश करणारा मुलगा तीन वर्षांनी जन्मला आहे.
अद्यायं मन्नियोगात्तु तवाह्वानं प्रतीक्षते। कुमारो राजशार्दूल तव शोकप्रणाशनः
आज माझ्या आज्ञेने हा कुमार, राजसिंहा, तुझ्या बोलावण्याची वाट पाहतो आहे. हा तुझ्या दुःखाचा नाश करणारा आहे.
आहर्ता वाजिमेधस्य शतसङ्ख्यस्य पौरवः। `राजसूयादिकानन्यान्क्रतूनमितदक्षिणान्
हा पुरुवंशीय शंभर अश्वमेध यज्ञ करील, आणि राजसूयासारखे इतर मोठे यज्ञही अमाप दान देऊन पार पाडील.
इति गौरन्तरिक्षे मां सूतके ह्यवदत्पुरा। हन्त स्वमङ्कमारोप्य स्नेहाद्ग्रामान्तरं गताः
पूर्वी सुतकाच्या वेळी आकाशात गायीने मला सांगितले होते — 'अरे! मी माझ्या वासराला मांडीवर घेऊन, मायेने दुसऱ्या गावात गेले.'
मूर्ध्नि पुत्रानुपाघ्राय प्रतिनन्दन्ति मानवाः। वेदेष्वपि वदन्तीमं मन्त्रग्रामं द्विजातयः
माणसं आपल्या मुलाच्या डोक्याचा सुगंध घेत स्वागत करतात. वेदांमध्येही द्विज लोक हा मंत्र समूह म्हणतात.
जातकर्मणि पुत्राणां तवापि विदितं ध्रुवम्। अङ्गादङ्गात्संभवसि हृदयादधिजायसे
मुलांच्या जन्मसमयीचे संस्कार तुला नक्कीच माहिती आहेत. तू अंगांगातून निर्माण होतोस, आणि हृदयातून जन्म घेतोस.
आत्मा वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतम्। उपजिघ्रन्ति पितरो मन्त्रेणानेन मूर्धनि
'पुत्र' म्हणजेच आपला आत्मा असं म्हणतात. तू शंभर वर्षं जग. पितर या मंत्राने मुलाच्या डोक्याचा सुगंध घेतात.
पोषणं त्वदधीनं मे सन्तानमपि चाक्षयम्। तस्मात्त्वं जीव मे पुत्र स सुखी शरदां शतम्
तुझ्या पालनपोषणाची जबाबदारी माझ्यावर आहे, आणि माझं वंशही तुझ्यामुळे अखंड राहील. म्हणून, माझ्या मुला, शंभर वर्षं सुखाने जग.
एको भूत्वा द्विधा भूत इति वादः प्रवर्तते। त्वदङ्गेभ्यः प्रसूतोऽयं पुरुषात्पुरुषः परः
'एक होऊन दोन झाला' अशी म्हण आहे. तुझ्या अंगातून हा जन्मला आहे — माणसातून माणूस, आणि तोही श्रेष्ठ.
सरसीवामलेऽऽत्मानं द्वितीयं पश्य ते सुतम्। `सरसीवामले सोमं प्रेक्षात्मानं त्वमात्मनि
पाण्यातल्या निर्मळ सरोवरात जसा चंद्र उमटतो, तसाच तुझा मुलगा म्हणजे तुझाच दुसरा प्रतिबिंब आहे. त्याच्यात तू स्वतःला पाहा.
यथाचाहवनीयोऽग्निर्वर्हपत्यात्प्रणीयते। एवं त्वत्तः प्रणीतोऽयं त्वमेकः सन्द्विधा कृतः
जसा यज्ञाचा अग्नी घरगुती अग्नीपासून नेला जातो, तसाच हा तुझ्यातून निर्माण झाला. तू एक असूनही, दोन झालास.
मृगापकृष्टेन हि वै मृगयां परिधावता। अहमासादिता राजन्कुमारी पितुराश्रमे
राजा, शिकारी करताना, शिकार मागे धावत असताना, मी माझ्या वडिलांच्या आश्रमात कुमारिका म्हणून सापडले.
उर्वशी पूर्वचित्तिश्च सहजन्या च मेनका। विश्वाची च घृताची च षडेवाप्सरसां वराः
उर्वशी, पूर्वचित्ती, सहजंया, मेनका, विश्वाची आणि घृताची — या सहा अप्सरा सर्वांत श्रेष्ठ मानल्या जातात.
तासां वै मेनका नाम ब्रह्मयोनिर्वराप्सराः। दिवः संप्राप्य जगतीं विश्वामित्रादजीजनत्
त्यांच्यात मेनका ही ब्रह्माच्या कुळात जन्मलेली आणि सर्वांत श्रेष्ठ अप्सरा आहे. ती स्वर्गातून पृथ्वीवर आली आणि विश्वामित्राला अपत्य दिलं.
श्रीमानृषिर्धर्मपरो वैश्वानर इवापरः। ब्रह्मयोनिः कुशो नाम विश्वामित्रपितामहः
धर्मनिष्ठ, तेजस्वी आणि वैस्वानरासारखा ऋषी ब्रह्मयोनी कुश नावाचा होता, जो विश्वामित्राचा आजोबा आहे.
कुशस्य पुत्रो बलवान्कुशनाभश्च धार्मिकः। गाधिस्तस्य सुतो राजन्विश्वामित्रस्तु गाधिजः
कुशाचा बलवान आणि धर्मात्मा मुलगा कुशनाभ होता. त्याचा मुलगा गाधी आणि गाधीचा मुलगा विश्वामित्र, हे राजन.