मत्कृते भ्रातृहार्देन राज्याद्भ्रष्टास्तथा सुखात्। जीवितं बहुमन्येऽहं जीवितं ह्यद्य दुर्लभम्
माझ्या कारणामुळे, भावाच्या मृत्यूच्या दुःखाने राज्य आणि सुख गमावले आहे. आज मला वाटतं, हे जीवन फारच मौल्यवान आहे — कारण आता जगणं खूप कठीण झालं आहे.
जीवितस्य च शेषेण तपस्तप्स्यामि दुश्चरम् । न घातयिष्यामि रणे मित्राणीमानि केशव
आता उरलेल्या आयुष्यात मी कठोर तप करीन, केशवा, पण या माझ्या मित्रांना मी युद्धात मारणार नाही.
रथान्मे बहुसाहस्रान्दिव्यैरस्त्रैर्महाबलः । घातयत्यनिशं भीष्मः प्रवराणां प्रहारिणाम्
भीष्म, महान शक्तिमान आणि दिव्य अस्त्रांनी सज्ज, रात्रीच्या वेळी हजारो माझ्या रथांना — जे उत्तम योद्धे आहेत — नष्ट करतो.
किं नु कृत्वा हितं मे स्याद्ब्रूहि माधव माचिरम् । मध्यस्थमिव पश्यामि समरे सव्यसाचिनम्
माझ्यासाठी काय हितकारी आहे ते तू मला लवकर सांग, माधव. युद्धात मी सव्यसाचीला जणू काही तो तटस्थ आहे असं पाहतो.
एको भीमः परं शक्त्या युध्यत्येव महाभुजः । केवलं बाहुवीर्येण क्षत्रधर्ममनुस्मरन्
फक्त भीमच, मोठ्या भुजा आणि अपार शक्तीचा, आपल्या बाहूंच्या बळावर आणि क्षत्रिय धर्म आठवत, अखंड युद्ध करतो.
गदया वीरघातिन्या यथोत्साहं महामनाः । करोत्यसुकरं कर्म रथाश्वनरपङ्क्तिषु
तो महाधैर्यवान, वीरांचा संहार करणाऱ्या गदेद्वारे, आपल्या उत्साहानुसार रथ, घोडे आणि सैनिकांच्या रांगेत कठीण कामे करतो.
नालमेष क्षयं कर्तुं परसैन्यस्य मारिष । आर्जवेनैव युद्धेन वीर वर्षशतैरपि
मारीष, भीम एकट्याला शत्रूंच्या सैन्याचा संहार करता येणार नाही, अगदी सरळ युद्धानेही, शंभर वर्षे जरी लढला तरी.
एकोऽस्त्रवित्सखा तेऽयं सोऽप्यस्मान्समुपेक्षते । निर्दह्यमानान्भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना
हा तुझा मित्र एकटाच अस्त्रविद्या जाणणारा आहे, पण तोही आम्हाला — भीष्म आणि महान आत्मा द्रोण यांच्या हल्ल्यात — दुर्लक्ष करतो.
दिव्यान्यस्त्राणि भीष्मस्य द्रोणस्य च महात्मनः । धक्ष्यन्ति क्षत्रियान्सर्वान्प्रयुक्तानि पुनः पुनः
भीष्म आणि द्रोण यांच्या दिव्य अस्त्रांनी, पुन्हा पुन्हा वापरल्याने, सर्व क्षत्रियांना जाळून टाकले जाईल.
कृष्ण भीष्मः सुसंरब्धः सहितः सर्वपार्थिवैः । क्षपयिष्यति नो नूनं यादृशोऽस्य पराक्रमः
कृष्णा, भीष्म अत्यंत क्रोधित होऊन सर्व राजांसह आमचा नाश करील, कारण त्याची पराक्रम फार मोठी आहे.
स त्वं पश्य महाभाग योगेश्वर महारथम् । भीष्मं यः शमयेत्संख्ये दावाग्निं जलदो यथा
म्हणून, हे महाभाग योगेश्वरा, या महान रथींपैकी कोण भीष्माला युद्धात शांत करू शकतो ते पाहा — जणू एखादा पाऊस आगीला शांत करतो तसं.
तव प्रसादाद्गोविन्द पाण्डवा निहतद्विषः । स्वराज्यमनुसंप्राप्ता मोदिष्यन्ते सबान्धवाः
गोविंदा, तुझ्या कृपेने पांडवांनी शत्रूंचा पराभव करून आपलं राज्य पुन्हा मिळवावं आणि आपल्या नातेवाईकांसह आनंदी व्हावं.
एवमुक्त्वा ततः पार्थो ध्यान्नास्ते महामनाः । चिरमन्तर्मना भूत्वा शोकोपहतचेतनः
असं म्हणून, महात्मा पार्थ ध्यानात बसला, त्याचं मन खूप काळ आत गुंतलं होतं आणि दुःखाने त्याचं भान हरपलं होतं.
शोकार्तं तमथो ज्ञात्वा दुःखोपहतचेतसम् । अब्रवीत्तत्र गोविन्दो हर्षयन्सर्वपाण्डवान्
तेव्हा, त्याला दुःखाने व्याकुळ आणि वेदनेने मन अस्वस्थ झालेलं पाहून, गोविंदाने तिथे सर्व पांडवांना आनंद देत बोलायला सुरुवात केली.
माशुचो भरतश्रेष्ट न त्वं शोचितुमर्हसि । यस्य ते भ्रातरः शूराः सर्वलोकेषु धन्विनःक
भरतश्रेष्ठा, तू दुःख करू नकोस; तुला शोक करण्याचं कारण नाही, कारण तुझे भाऊ सर्व जगात प्रसिद्ध आणि पराक्रमी धनुर्धारी आहेत.
अहं च प्रियकृद्राजन्सात्यकिश्च महायशाः । विराटद्रुपदौ चेमौ धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः
राजा, मीही तुझ्यावर प्रेम करणारा आहे, सातीकीसुद्धा मोठ्या कीर्तीचा आहे; हे दोघे, विराट आणि द्रुपद, आणि पृषतपुत्र धृष्टद्युम्नही तुझ्यासोबत आहेत.
तथैव सबलाश्चेमे राजानो राजसत्तम। त्वत्प्रसादं प्रतीक्षन्ते त्वद्भक्ताश्च विशांपते
राजसत्तम, हे सर्व राजा आणि त्यांची सैन्ये, तसेच तुझे भक्त, तुझ्या कृपेची वाट पाहत आहेत.
एष ते पार्षतो नित्यं हितकामः प्रिये रतः । सैनापत्यमनुप्राप्तो धृष्टद्युम्नो महाबलः
हा पृषतपुत्र धृष्टद्युम्न, नेहमी तुझ्या हिताचा विचार करणारा आणि तुझ्या कल्याणात रमणारा, आता सेनापतीपदावर आहे आणि मोठ्या बळाचा आहे.
शिखण्डी च महाबाहो भीष्मस्य निधनं किल। एतच्छ्रुत्वा ततो धर्मो धृष्टद्युम्नं महारथम् । अब्रवीत्समितौ तस्यां वासुदेवस्य श्रृण्वतः
महाबाहू शिखंडी हे भीष्माच्या मृत्यूचे कारण झाले, असं म्हणतात. हे ऐकून धर्मराजानं त्या सभेत, वासुदेव ऐकत असताना, महाबलवान धृष्टद्युम्न या रथीला बोलावलं.
धृष्टद्युम्न निबोधेदं यत्त्वां वक्ष्यामि मारिष। नातिक्रम्यं भवेत्तच्च वचनं मम भाषितम्
धृष्टद्युम्ना, मी तुला जे सांगतोय ते नीट ऐक. माझं बोलणं दुर्लक्ष करू नकोस.
भवान्सेनापतिर्मह्यं वासुदेवेन संमितः। कार्तिकेयो यथा नित्यं देवानामभवत्पुरा
वासुदेवाच्या इच्छेनं तू माझा सेनापती नेमला गेलाय, जसं पूर्वी कार्तिकेय नेहमी देवतांचा सेनापती होता.
तथा त्वमपि पाण्डूनां सेनानीः पुरुषर्षभ। स त्वं पुरुषशार्दूल विक्रम्य जहि कौरवान्
तसंच, तू पांडवांचा सेनापती आहेस, हे पुरुषशार्दूल. म्हणून, तू धाडसाने जाऊन कौरवांचा पराभव कर.
अहं च तेऽनुयास्यामि भीमः कृष्णश्च मारिष । माद्रीपुत्रौ च सहितौ द्रौपदेयाश्च दंशिताः
मी, भीम, कृष्ण, मद्रीचे दोन्ही पुत्र आणि द्रौपदीचे पाचही पुत्र, हे सर्व युद्धासाठी सज्ज होऊन तुझ्या मागे येऊ.
ये चान्ये पृथिवीपालाः प्रधानाः पुरुषर्षभ । तत उद्धर्षयन्सर्वान्धृष्टद्युम्नोऽभ्यभाषत
आणि इतर सगळे मोठे राजे, हे पुरुषशार्दूल, हेही तुझ्या सोबत आहेत. मग धृष्टद्युम्नानं सर्वांना उत्साहित करत बोलायला सुरुवात केली.
अहं द्रोणान्तकः पार्थ विहितः शम्भुना पुरा। रणे भीष्मं कृपं द्रोणं तथा शल्यं जयद्रथम्
पार्था, मला शंकरानं पूर्वीच द्रोणाचा वध करण्यासाठी नेमलं आहे. मी युद्धात भीष्म, कृप, द्रोण, शल्य आणि जयद्रथ यांच्याशी सामना करीन.
सर्वानद्य रणे दृप्तान्प्रतियोत्स्यामि पार्थिव । अथोत्क्रुष्टं महेष्वासैः पाण्डवैर्युद्धदुर्मदैः
राजा, आज मी युद्धात सर्व गर्विष्ठ वीरांना आव्हान देईन. मग युद्धासाठी आसुसलेल्या पांडवांकडून मोठा जयघोष झाला.
समुद्यते पार्थिवेन्द्रे पार्षते शत्रुसूदने । तमब्रवीत्ततः पार्थः पार्षतं पृतनापतिम्
राजांचा राजा, शत्रूंचा संहार करणारा पार्षत जेव्हा सज्ज झाला, तेव्हा पार्थानं सैन्यप्रमुख पार्षताला संबोधून बोललं.
व्यूहः क्रौञ्चारुणो नाम सर्वशत्रुनिबर्हणः । यं बृहस्पतिरिन्द्राय तदा देवासुरेऽब्रवीत्
सर्व शत्रूंचा नाश करणारा 'क्रौंचारुण' नावाचा व्यूह आहे, जो बृहस्पतीनं कधी काळी देवासुरांच्या युद्धात इंद्राला सांगितला होता.
तं यथावत्प्रतिव्यूहं परानीकविनाशनम् । अदृष्टपूर्वं राजानः पश्यन्तु कुरुभिः सह
तो व्यूह, जो कधी कुणी पाहिलेला नाही आणि जो शत्रूंच्या सैन्याचा नाश करतो, तो योग्य रितीनं मांडून सर्व राजांनी आणि कौरवांनी पाहावा.
यथोक्तः स नृदेवेन विष्णुर्वज्रभृता यथा। प्रभाते सर्वसैन्यानामग्रे चक्रे धनञ्जयम्
राजानं सांगितल्याप्रमाणे, आणि जसं विष्णूनं वज्रधारी इंद्रासाठी केलं, तसं धनंजयनं पहाटे सर्व सैन्याच्या पुढे तो व्यूह उभा केला.