एतस्मात्कारणाद्राजन्पाणिग्रहणमिष्यते। यदाप्नोति पतिर्भार्यामिह लोके परत्र च
म्हणूनच, राजा, विवाह मान्य केला आहे. पतीला या जगात आणि पुढच्या जन्मात जे काही मिळतं, त्यात पत्नीचाही समावेश असतो.
पोषणार्थं शरीरस्य पाथेयं स्वर्गतस्य वै।' आत्माऽऽत्मनैव जनितः पुत्र इत्युच्यते बुधैः
शरीराच्या पोषणासाठी, जसं या जगात तसंच स्वर्गातही साधनं लागतात. बुद्धिमान लोक म्हणतात, स्वतःपासून जन्मलेला मुलगा म्हणजेच स्वतःच.
तस्माद्भार्यां पतिः पश्येन्मातृवत्पुत्रमातरम्। `अन्तरात्मैव सर्वस्य पुत्रो नामोच्यते सदा
म्हणून पतीनं आपल्या पत्नीला आईसारखं आणि आपल्या मुलाची आई म्हणून पाहावं. कारण प्रत्येकाचा अंतरात्मा कायमच 'मुलगा' असं ओळखला जातो.
गती रूपं च चेष्टा च आवर्ता लक्षणानि च। पितॄणां यानि दृश्यन्ते पुत्राणां सन्ति तानि च
वडिलांमध्ये दिसणारे स्वभाव, रूप, वागणूक, सवयी आणि चिन्हं, तीच मुलांमध्येही आढळतात.
तेषां शीलगुणाचारास्तत्संपर्काच्छुभाशुभात्।' भार्यायां जनितं पुत्रमादर्शे स्वमिवाननम्
वडिलांचे स्वभाव, गुण, वर्तन—ते जसे असतील, तसेच शुभ-अशुभ संपर्काने पत्नीपासून जन्मलेल्या मुलात उमटतात, जसं आरशात आपलं चेहरा दिसतो.
जनिता मोदते प्रेक्ष्य स्वर्गं प्राप्येव पुण्यकृत्। `पतिव्रतारूपधराः परबीजस्य संग्रहात्
वडील आपल्या मुलाला पाहून आनंदी होतात, जसा पुण्यवान माणूस स्वर्ग मिळाल्यावर आनंदी होतो. पण जी स्त्री पतीव्रतेसारखी दिसते आणि दुसऱ्याचं बीज स्वीकारते—
कुलं विनाश्य भर्तॄणां नरकं यान्ति दारुणम्। परेण जनिताः पुत्राः स्वभार्यायां यथेष्टतः
ती आपल्या पतीच्या कुळाचा नाश करून भयंकर नरकात जाते. स्वतःच्या पत्नीमध्ये दुसऱ्यापासून जन्मलेले मुलगे—
मम पुत्रा इति मतास्ते पुत्रा अपि शत्रवः। द्विषन्ति प्रतिकुर्वन्ति न ते वचनंकारिणः
'हे माझेच मुलगे' असं जरी वाटलं, तरी असे मुलगे प्रत्यक्षात शत्रूच असतात; ते वडिलांवर रागावतात, विरोध करतात आणि त्यांचं ऐकत नाहीत.
द्वेष्टि तांश्च पिता चापि स्वबीजे न तथा नृप। न द्वेष्टि पितरं पुत्रो जनितारमथापि वा
वडीलही त्यांच्यावर रागावतात, पण स्वतःच्या बीजापासून जन्मलेल्या मुलावर तसं होत नाही, राजा. मुलगा कधीच आपल्या वडिलांवर किंवा खऱ्या जन्मदात्यावर रागावत नाही.
न द्वेष्टि जनिता पुत्रं तस्मादात्मा सुतो भवेत्।' दह्यमाना मनोदुःखैर्व्याधिभिस्तुमुलैर्जनः
जन्मदाताही आपल्या मुलावर रागावत नाही. म्हणूनच, मुलगा म्हणजेच आपला आत्मा. मनाच्या दुःखांनी किंवा मोठ्या आजारांनी जरी माणूस जळत असला—
ह्लादन्ते स्वेषु दारेषु घर्मार्ताः सलिलेष्विव। `विप्रवासकृशा दीना नरा मलिनवाससः
तरी तो आपल्या पत्नीमध्ये आनंद शोधतो, जसा उन्हाने होरपळलेला माणूस पाण्यात आनंद घेतो. परदेशात राहून कृश, दुःखी आणि मळकट कपडे घातलेले पुरुष—
तेऽपि स्वदारांस्तुष्यन्ति दरिद्रा धनलाभवत्।' अप्रियोक्तोपि दाराणां न ब्रूयादप्रियं बुधः
तेही आपल्या पत्नीमध्ये समाधान मानतात, आणि गरीब माणूस धन मिळाल्यावर आनंदी होतो. पत्नीने कठोर बोलले तरी, शहाणा माणूस तिला कधीच कठोर उत्तर देत नाही.
रतिं प्रीतिं च धर्मं च तदायत्तमवेक्ष्य च। `आत्मनोऽर्धमिति श्रौतं सा रक्षति धनं प्रजाः
आनंद, प्रेम आणि धर्म हे तिच्यावरच अवलंबून आहेत, आणि ती आपली अर्धांगिनी आहे हे शास्त्रात सांगितलं आहे. म्हणून ती धन आणि संततीची राखण करते.
शरीरं लोकयात्रां वै धर्मं स्वर्गमृषीन्पितॄन्।' आत्मनो जन्मनः क्षेत्रं पुण्या रामाः सनातनाः
शरीर, जीवनाचा प्रवास, धर्म, स्वर्ग, ऋषी, पितर आणि स्वतःच्या जन्माचं क्षेत्र—हे सर्व पुण्यवान, शाश्वत आणि पवित्र स्त्रियांनी टिकून आहे.
ऋषीणामपि का शक्तिः स्रष्टुं रामामृते प्रजा-। `देवानामपि का शक्तिः कर्तुं संभवमात्मनः
स्त्रियांशिवाय संतांनाही संतती निर्माण करण्याची शक्ती नाही. देवतांनाही स्वतःचा जन्म घडवण्याची शक्ती नाही.
पण्डितस्यापि लोकेषु स्त्रीषु सृष्टिः प्रतिष्ठिता। ऋषिभ्यो ह्यृषयः केचिच्चण्डालीष्वपि जज्ञिरे
शहाण्यांसाठीही सृष्टी स्त्रियांमध्येच स्थिर आहे. काही ऋषी ऋषींपासून, तर काही अगदी नीच जातीच्या स्त्रियांपासूनही जन्मले आहेत.
परिसृत्य यथा सूनुर्धरणीरेणुकुण्ठितः। पितुरालिङ्गतेऽङ्गानि किमस्त्यभ्यधिकं ततः
जसा मुलगा मातीने माखूनही धावत जाऊन वडिलांना बिलगतो, तसंच वडिलांना त्याहून प्रिय काहीच नाही.
स त्वं सूनुमनुप्राप्तं साभिलाषं मनस्विनम्। प्रेक्षमाणं कटाक्षेण किमर्थमवमन्यसे
म्हणून, तुला असा हुशार आणि प्रेमळ मुलगा मिळाला असताना, जो तुझ्याकडे प्रेमाने पाहतो, त्याची उपेक्षा का करतोस?
अण्डानि बिभ्रति स्वानि न त्यजन्ति पिपीलिकाः। किं पुनस्त्वं न मन्येथाः सर्वथा पुत्रमीदृशम्
मुंग्या आपली अंडी स्वतः उचलून नेतात, ती कधीच टाकून देत नाहीत. मग असा हा पुत्र सर्व प्रकारे तुझा आहे, त्याला तू का स्वीकारू नये?
न भरेथाः कथं नु त्वं मयि जातं स्वमात्मजम्। `ममाण्डानीति वर्ध्ते कोकिलाण्डानि वायसाः
माझ्या पोटी जन्मलेला हा तुझा स्वतःचा मुलगा आहे, मग तू त्याची काळजी का घेऊ नये? कोकिळा आणि कावळेही आपली अंडी वाढवतात.
किं पुनस्त्वं न मन्येथाः सर्वज्ञः पुत्रमीदृशम्। मलयाच्चन्दनं जातमतिशीतं वदन्ति वै
तू सर्व काही जाणणारा असताना, असा हा पुत्र तुझा आहे हे का मान्य करीत नाहीस? मल्य पर्वतात उगवलेले चंदन फारच शीतल असते, असं लोक म्हणतात.
शिशोरालिङ्गनं तस्माच्चन्दनादधिकं भवेत्।' न वाससां न रामाणां नापां स्पर्शस्तथाविधः
पण लहान मुलाच्या मिठीत जे सुख आहे, ते चंदनापेक्षा जास्त आहे. कोणतेही वस्त्र, स्त्री किंवा पाणी, असा स्पर्श देऊ शकत नाही.
शिशुनालिङ्ग्यमानस्य स्पर्शः सूनोर्यथा सुखः। पुत्रस्पर्शात्प्रियतरः स्पर्शो लोके न विद्यते
मुलाच्या मिठीत जे आनंद मिळतो, तसा या जगात दुसऱ्या कुठल्याही स्पर्शात मिळत नाही.
स्पृशतु त्वां समालिङ्ग्य पुत्रोऽयं प्रियदर्शनः। ब्राह्मणो द्विपदां श्रेष्ठो गौर्वरिष्ठा चतुष्पदाम्
हा प्रिय मुलगा तुला मिठी मारू दे. दोन पायांमध्ये ब्राह्मण श्रेष्ठ आहे, आणि चार पायांमध्ये गाय श्रेष्ठ आहे.
मुरुर्गरीयसां श्रेष्ठः पुत्रः स्पर्शवतां वरः।। त्रिषु वर्षेषु पूर्णेषु प्रजातोऽयमरिन्दमः
जड वस्तूंमध्ये मुरुर श्रेष्ठ आहे, आणि स्पर्शाने आनंद देणाऱ्यांमध्ये पुत्र सर्वात उत्तम आहे. हा शत्रूंचा नाश करणारा मुलगा तीन वर्षांनी जन्मला आहे.
अद्यायं मन्नियोगात्तु तवाह्वानं प्रतीक्षते। कुमारो राजशार्दूल तव शोकप्रणाशनः
आज माझ्या आज्ञेने हा कुमार, राजसिंहा, तुझ्या बोलावण्याची वाट पाहतो आहे. हा तुझ्या दुःखाचा नाश करणारा आहे.
आहर्ता वाजिमेधस्य शतसङ्ख्यस्य पौरवः। `राजसूयादिकानन्यान्क्रतूनमितदक्षिणान्
हा पुरुवंशीय शंभर अश्वमेध यज्ञ करील, आणि राजसूयासारखे इतर मोठे यज्ञही अमाप दान देऊन पार पाडील.
इति गौरन्तरिक्षे मां सूतके ह्यवदत्पुरा। हन्त स्वमङ्कमारोप्य स्नेहाद्ग्रामान्तरं गताः
पूर्वी सुतकाच्या वेळी आकाशात गायीने मला सांगितले होते — 'अरे! मी माझ्या वासराला मांडीवर घेऊन, मायेने दुसऱ्या गावात गेले.'
मूर्ध्नि पुत्रानुपाघ्राय प्रतिनन्दन्ति मानवाः। वेदेष्वपि वदन्तीमं मन्त्रग्रामं द्विजातयः
माणसं आपल्या मुलाच्या डोक्याचा सुगंध घेत स्वागत करतात. वेदांमध्येही द्विज लोक हा मंत्र समूह म्हणतात.
जातकर्मणि पुत्राणां तवापि विदितं ध्रुवम्। अङ्गादङ्गात्संभवसि हृदयादधिजायसे
मुलांच्या जन्मसमयीचे संस्कार तुला नक्कीच माहिती आहेत. तू अंगांगातून निर्माण होतोस, आणि हृदयातून जन्म घेतोस.