शुचा परमया युक्तश्चिन्तयानः पराजयम्। वार्ष्णेयमब्रवीद्रजान्दृष्ट्वा भीष्मस्य विक्रमम्
पराभवाची चिंता आणि मोठ्या दुःखाने ग्रासलेला युधिष्ठिर, भीष्माच्या पराक्रमाचे दर्शन झाल्यावर, कृष्णाला म्हणाला.
कृष्ण पश्य महेष्वासं भीष्मं भीमपराक्रमम् । शरैर्दहन्तं सैन्यं मे ग्रीष्मे कक्षमिवानलम्
कृष्णा, पाहा, भीष्म हा महान धनुर्धारी, भीमासारखा पराक्रमी, माझ्या सैन्याला बाणांनी जाळत आहे, जणू उन्हाळ्यातील वणवा कोरड्या गवताला जाळतो.
कथमेनं महात्मानं शक्ष्यामः प्रतिवीक्षितुम् । लेलिह्यमानं सैन्यं मे हविष्मन्तमिवानलम्
हा महान पुरुष माझ्या सैन्याला जणू अग्नीने होम जाळावा तसे गिळत आहे, आपण त्याला कसा थांबवू शकतो?
एतं हि पुरुषव्याघ्रं धनुष्मन्तं महाबलम् । दृष्ट्वा विप्रद्रुर्त सैन्यं समरे मार्गणाहतम्
धनुष्यधारी आणि अत्यंत बलवान असलेल्या या पुरुषसिंहाला पाहून, युद्धात त्याच्या बाणांनी जखमी झालेली माझी सेना पांगली आणि पळून गेली.
शक्यो जेतुं यमः क्रुद्धो वज्रपाणिश्च संयुगे । वरुणः पाशभृद्वापि कुबेरो वा गदाधरः
युद्धात रागावलेला यम, वज्रधारी इंद्र, पाशधारी वरुण किंवा गदाधारी कुबेर यांनाही जिंकता येईल.
न तु भीष्मो महाजेताः शक्यो जेतुं महाबलः । सोऽहमेवं गते मग्नो भीष्मागाधजलेऽप्लुवे
पण भीष्म हा महान विजेता, प्रचंड बलवान, त्याला जिंकता येणार नाही; त्यामुळे मी भीष्माच्या या अथांग जलात बुडालो आहे, पार जाऊ शकत नाही.
आत्मनो बुद्धिदौर्बल्याद्भीष्ममासाद्य केशव । वनं यात्सामि वार्ष्णेय श्रेयो मे तत्र जीवितुम्
माझ्या स्वतःच्या दुर्बुद्धीमुळे, केशवा, भीष्मासमोर आल्यावर मला आता वनात जावेसे वाटते, वृष्णिकुळातील एकराजा, तिथे राहणेच मला बरे वाटते.
न त्वेतान्पृथिवीपालान्दातुं भीष्माय मृत्यवे । क्षपयिष्यति सेनां मे कृष्ण भीष्मो महास्त्रवित्
पण या पृथ्वीच्या राजांना मी भीष्माच्या हातून मृत्यूला देऊ शकत नाही; कृष्णा, शस्त्रविद्येचा आचार्य भीष्म माझे सैन्य नष्ट करील.
यथाऽनलं प्रज्वलितं पतङ्गाः समभिद्रुताः । विनाशायोपगच्छन्ति तथा मे सनिको जनः
जसे पतंग जळत्या आगीत धाव घेतात आणि नष्ट होतात, तसेच माझे सैन्य आणि त्यांचे सेनापती भीष्माच्या हातून विनाशाकडे जात आहेत.
क्षयं नीतोऽस्मि वार्ष्णेय राज्यहेतोः पराक्रमी । भ्रातश्चैव मे वीराः कर्शिताः शरपीडिताः
राज्याच्या लोभासाठी मी इतका पराक्रम केला आणि वृष्णिकुळातील एकराजा, पण आता मी पूर्णपणे नष्ट झालो आहे; माझे वीर बंधूही बाणांनी फारच त्रस्त झाले आहेत.
मत्कृते भ्रातृहार्देन राज्याद्भ्रष्टास्तथा सुखात्। जीवितं बहुमन्येऽहं जीवितं ह्यद्य दुर्लभम्
माझ्या कारणामुळे, भावाच्या मृत्यूच्या दुःखाने राज्य आणि सुख गमावले आहे. आज मला वाटतं, हे जीवन फारच मौल्यवान आहे — कारण आता जगणं खूप कठीण झालं आहे.
जीवितस्य च शेषेण तपस्तप्स्यामि दुश्चरम् । न घातयिष्यामि रणे मित्राणीमानि केशव
आता उरलेल्या आयुष्यात मी कठोर तप करीन, केशवा, पण या माझ्या मित्रांना मी युद्धात मारणार नाही.
रथान्मे बहुसाहस्रान्दिव्यैरस्त्रैर्महाबलः । घातयत्यनिशं भीष्मः प्रवराणां प्रहारिणाम्
भीष्म, महान शक्तिमान आणि दिव्य अस्त्रांनी सज्ज, रात्रीच्या वेळी हजारो माझ्या रथांना — जे उत्तम योद्धे आहेत — नष्ट करतो.
किं नु कृत्वा हितं मे स्याद्ब्रूहि माधव माचिरम् । मध्यस्थमिव पश्यामि समरे सव्यसाचिनम्
माझ्यासाठी काय हितकारी आहे ते तू मला लवकर सांग, माधव. युद्धात मी सव्यसाचीला जणू काही तो तटस्थ आहे असं पाहतो.
एको भीमः परं शक्त्या युध्यत्येव महाभुजः । केवलं बाहुवीर्येण क्षत्रधर्ममनुस्मरन्
फक्त भीमच, मोठ्या भुजा आणि अपार शक्तीचा, आपल्या बाहूंच्या बळावर आणि क्षत्रिय धर्म आठवत, अखंड युद्ध करतो.
गदया वीरघातिन्या यथोत्साहं महामनाः । करोत्यसुकरं कर्म रथाश्वनरपङ्क्तिषु
तो महाधैर्यवान, वीरांचा संहार करणाऱ्या गदेद्वारे, आपल्या उत्साहानुसार रथ, घोडे आणि सैनिकांच्या रांगेत कठीण कामे करतो.
नालमेष क्षयं कर्तुं परसैन्यस्य मारिष । आर्जवेनैव युद्धेन वीर वर्षशतैरपि
मारीष, भीम एकट्याला शत्रूंच्या सैन्याचा संहार करता येणार नाही, अगदी सरळ युद्धानेही, शंभर वर्षे जरी लढला तरी.
एकोऽस्त्रवित्सखा तेऽयं सोऽप्यस्मान्समुपेक्षते । निर्दह्यमानान्भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना
हा तुझा मित्र एकटाच अस्त्रविद्या जाणणारा आहे, पण तोही आम्हाला — भीष्म आणि महान आत्मा द्रोण यांच्या हल्ल्यात — दुर्लक्ष करतो.
दिव्यान्यस्त्राणि भीष्मस्य द्रोणस्य च महात्मनः । धक्ष्यन्ति क्षत्रियान्सर्वान्प्रयुक्तानि पुनः पुनः
भीष्म आणि द्रोण यांच्या दिव्य अस्त्रांनी, पुन्हा पुन्हा वापरल्याने, सर्व क्षत्रियांना जाळून टाकले जाईल.
कृष्ण भीष्मः सुसंरब्धः सहितः सर्वपार्थिवैः । क्षपयिष्यति नो नूनं यादृशोऽस्य पराक्रमः
कृष्णा, भीष्म अत्यंत क्रोधित होऊन सर्व राजांसह आमचा नाश करील, कारण त्याची पराक्रम फार मोठी आहे.
स त्वं पश्य महाभाग योगेश्वर महारथम् । भीष्मं यः शमयेत्संख्ये दावाग्निं जलदो यथा
म्हणून, हे महाभाग योगेश्वरा, या महान रथींपैकी कोण भीष्माला युद्धात शांत करू शकतो ते पाहा — जणू एखादा पाऊस आगीला शांत करतो तसं.
तव प्रसादाद्गोविन्द पाण्डवा निहतद्विषः । स्वराज्यमनुसंप्राप्ता मोदिष्यन्ते सबान्धवाः
गोविंदा, तुझ्या कृपेने पांडवांनी शत्रूंचा पराभव करून आपलं राज्य पुन्हा मिळवावं आणि आपल्या नातेवाईकांसह आनंदी व्हावं.
एवमुक्त्वा ततः पार्थो ध्यान्नास्ते महामनाः । चिरमन्तर्मना भूत्वा शोकोपहतचेतनः
असं म्हणून, महात्मा पार्थ ध्यानात बसला, त्याचं मन खूप काळ आत गुंतलं होतं आणि दुःखाने त्याचं भान हरपलं होतं.
शोकार्तं तमथो ज्ञात्वा दुःखोपहतचेतसम् । अब्रवीत्तत्र गोविन्दो हर्षयन्सर्वपाण्डवान्
तेव्हा, त्याला दुःखाने व्याकुळ आणि वेदनेने मन अस्वस्थ झालेलं पाहून, गोविंदाने तिथे सर्व पांडवांना आनंद देत बोलायला सुरुवात केली.
माशुचो भरतश्रेष्ट न त्वं शोचितुमर्हसि । यस्य ते भ्रातरः शूराः सर्वलोकेषु धन्विनःक
भरतश्रेष्ठा, तू दुःख करू नकोस; तुला शोक करण्याचं कारण नाही, कारण तुझे भाऊ सर्व जगात प्रसिद्ध आणि पराक्रमी धनुर्धारी आहेत.
अहं च प्रियकृद्राजन्सात्यकिश्च महायशाः । विराटद्रुपदौ चेमौ धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः
राजा, मीही तुझ्यावर प्रेम करणारा आहे, सातीकीसुद्धा मोठ्या कीर्तीचा आहे; हे दोघे, विराट आणि द्रुपद, आणि पृषतपुत्र धृष्टद्युम्नही तुझ्यासोबत आहेत.
तथैव सबलाश्चेमे राजानो राजसत्तम। त्वत्प्रसादं प्रतीक्षन्ते त्वद्भक्ताश्च विशांपते
राजसत्तम, हे सर्व राजा आणि त्यांची सैन्ये, तसेच तुझे भक्त, तुझ्या कृपेची वाट पाहत आहेत.
एष ते पार्षतो नित्यं हितकामः प्रिये रतः । सैनापत्यमनुप्राप्तो धृष्टद्युम्नो महाबलः
हा पृषतपुत्र धृष्टद्युम्न, नेहमी तुझ्या हिताचा विचार करणारा आणि तुझ्या कल्याणात रमणारा, आता सेनापतीपदावर आहे आणि मोठ्या बळाचा आहे.
शिखण्डी च महाबाहो भीष्मस्य निधनं किल। एतच्छ्रुत्वा ततो धर्मो धृष्टद्युम्नं महारथम् । अब्रवीत्समितौ तस्यां वासुदेवस्य श्रृण्वतः
महाबाहू शिखंडी हे भीष्माच्या मृत्यूचे कारण झाले, असं म्हणतात. हे ऐकून धर्मराजानं त्या सभेत, वासुदेव ऐकत असताना, महाबलवान धृष्टद्युम्न या रथीला बोलावलं.
धृष्टद्युम्न निबोधेदं यत्त्वां वक्ष्यामि मारिष। नातिक्रम्यं भवेत्तच्च वचनं मम भाषितम्
धृष्टद्युम्ना, मी तुला जे सांगतोय ते नीट ऐक. माझं बोलणं दुर्लक्ष करू नकोस.