मध्यन्दिने यथाऽऽदित्यं तपन्तमिव तेजसा। न शेकुः पाण्डवेयस्य योधा भीष्मं निरीक्षितुम्
दुपारी जसा सूर्य प्रखरतेने तळतो, तसा भीष्माचा तेज पाहून पांडवांच्या सैन्यातील योद्धे त्याच्याकडे पाहू शकत नव्हते.
वीक्षांचक्रुः समंतात्ते पाण्डवा भयपीडिताः । त्रातारं नाध्यगच्छन्त गावः शीतार्दिता इव
भीतीने ग्रासलेले पांडव सर्व बाजूंनी पाहू लागले, पण त्यांना कुठेही रक्षण करणारा सापडला नाही, जणू थंडीने त्रस्त झालेल्या गायींसारखे.
सा तु यौधिष्ठिरी सेना गाङ्गेयशरपीडिता । सिंहेनेव विनिर्भिन्ना शुक्ला गौरिव गोपतेः
भीष्माच्या बाणांनी युधिष्ठिराची ती सेना फारच त्रस्त झाली होती. जणू एखाद्या गवळ्याच्या पांढऱ्या गायीवर वाघाने हल्ला केल्यावर ती फाडून टाकावी, तशी ती सेना फाटून गेली.
हते विप्रुद्रुते सैन्ये निरुत्साहे विमर्दिते। हाहाकारो महानासीत्पाण्डुसैन्येषु भारत
सेना मारली गेली, पांगली, मनाने खचली आणि पूर्णपणे चिरडली गेली, तेव्हा पांडवांच्या सैन्यात मोठा आक्रोश उठला, हे भरतवंशीय.
ततो भीष्मः शान्तनवो नित्यं मण्डलकार्मुकः । मुमोच बाणान्दीप्ताग्रानहीनाशीविषानिव
मग शांतनूचा पुत्र भीष्म, नेहमीच वर्तुळाकार धनुष्य धरणारा, जणू विषारी सापांसारखे तेजस्वी टोक असलेले बाण सोडू लागला.
शरैरेकायनीकुर्वन्दिशः सर्वा यतव्रतः। जघान पाण्डवरथानादिश्यादिश्य भारत
त्या निश्चयी वीराने आपल्या बाणांनी सर्व दिशांना एकसारखी करून टाकली आणि पुन्हा पुन्हा पांडवांच्या रथांवर हल्ला केला, हे भरतवंशीय.
ततः सैन्येषु भग्नेषु मथितेषु च सर्वशः । प्राप्ते चास्तं दिनकरे न प्राज्ञायत किंचन
मग सैन्य तुटले, पूर्णपणे चिरडले गेले आणि सूर्य मावळू लागला, तेव्हा काहीच ओळखता येईना.
भीष्मं च समुदीर्यन्तं दृष्ट्वा पार्था महाहवे । अवहारमकुर्वन्त सैन्यानां भरतर्षभ
त्या मोठ्या युद्धात भीष्म पुढे सरकत असल्याचे पाहून पांडवांनी आपले सैन्य मागे घेतले, हे भरतश्रेष्ठ.
कृतेऽवहारे सैन्यानां प्रथमे भरतर्षभ । भीष्मे च युद्धसंरब्धे हृष्टे दुर्योधने तथा
सैन्य मागे घेण्याची ही पहिलीच वेळ होती, हे भरतश्रेष्ठ, आणि भीष्म युद्धासाठी सज्ज झाला होता; त्याच वेळी दुर्योधनही आनंदित झाला.
धर्मराजस्ततस्तूर्णमभिगम्य जनार्दनम् । भ्रातृभिः सहितः सर्वैः सर्वैश्चैव जनेश्वरैः
मग धर्मराज युधिष्ठिराने सर्व भावंडांसह आणि सर्व राजांसह झटकन जनार्दनाजवळ जाऊन भेट घेतली.
शुचा परमया युक्तश्चिन्तयानः पराजयम्। वार्ष्णेयमब्रवीद्रजान्दृष्ट्वा भीष्मस्य विक्रमम्
पराभवाची चिंता आणि मोठ्या दुःखाने ग्रासलेला युधिष्ठिर, भीष्माच्या पराक्रमाचे दर्शन झाल्यावर, कृष्णाला म्हणाला.
कृष्ण पश्य महेष्वासं भीष्मं भीमपराक्रमम् । शरैर्दहन्तं सैन्यं मे ग्रीष्मे कक्षमिवानलम्
कृष्णा, पाहा, भीष्म हा महान धनुर्धारी, भीमासारखा पराक्रमी, माझ्या सैन्याला बाणांनी जाळत आहे, जणू उन्हाळ्यातील वणवा कोरड्या गवताला जाळतो.
कथमेनं महात्मानं शक्ष्यामः प्रतिवीक्षितुम् । लेलिह्यमानं सैन्यं मे हविष्मन्तमिवानलम्
हा महान पुरुष माझ्या सैन्याला जणू अग्नीने होम जाळावा तसे गिळत आहे, आपण त्याला कसा थांबवू शकतो?
एतं हि पुरुषव्याघ्रं धनुष्मन्तं महाबलम् । दृष्ट्वा विप्रद्रुर्त सैन्यं समरे मार्गणाहतम्
धनुष्यधारी आणि अत्यंत बलवान असलेल्या या पुरुषसिंहाला पाहून, युद्धात त्याच्या बाणांनी जखमी झालेली माझी सेना पांगली आणि पळून गेली.
शक्यो जेतुं यमः क्रुद्धो वज्रपाणिश्च संयुगे । वरुणः पाशभृद्वापि कुबेरो वा गदाधरः
युद्धात रागावलेला यम, वज्रधारी इंद्र, पाशधारी वरुण किंवा गदाधारी कुबेर यांनाही जिंकता येईल.
न तु भीष्मो महाजेताः शक्यो जेतुं महाबलः । सोऽहमेवं गते मग्नो भीष्मागाधजलेऽप्लुवे
पण भीष्म हा महान विजेता, प्रचंड बलवान, त्याला जिंकता येणार नाही; त्यामुळे मी भीष्माच्या या अथांग जलात बुडालो आहे, पार जाऊ शकत नाही.
आत्मनो बुद्धिदौर्बल्याद्भीष्ममासाद्य केशव । वनं यात्सामि वार्ष्णेय श्रेयो मे तत्र जीवितुम्
माझ्या स्वतःच्या दुर्बुद्धीमुळे, केशवा, भीष्मासमोर आल्यावर मला आता वनात जावेसे वाटते, वृष्णिकुळातील एकराजा, तिथे राहणेच मला बरे वाटते.
न त्वेतान्पृथिवीपालान्दातुं भीष्माय मृत्यवे । क्षपयिष्यति सेनां मे कृष्ण भीष्मो महास्त्रवित्
पण या पृथ्वीच्या राजांना मी भीष्माच्या हातून मृत्यूला देऊ शकत नाही; कृष्णा, शस्त्रविद्येचा आचार्य भीष्म माझे सैन्य नष्ट करील.
यथाऽनलं प्रज्वलितं पतङ्गाः समभिद्रुताः । विनाशायोपगच्छन्ति तथा मे सनिको जनः
जसे पतंग जळत्या आगीत धाव घेतात आणि नष्ट होतात, तसेच माझे सैन्य आणि त्यांचे सेनापती भीष्माच्या हातून विनाशाकडे जात आहेत.
क्षयं नीतोऽस्मि वार्ष्णेय राज्यहेतोः पराक्रमी । भ्रातश्चैव मे वीराः कर्शिताः शरपीडिताः
राज्याच्या लोभासाठी मी इतका पराक्रम केला आणि वृष्णिकुळातील एकराजा, पण आता मी पूर्णपणे नष्ट झालो आहे; माझे वीर बंधूही बाणांनी फारच त्रस्त झाले आहेत.
मत्कृते भ्रातृहार्देन राज्याद्भ्रष्टास्तथा सुखात्। जीवितं बहुमन्येऽहं जीवितं ह्यद्य दुर्लभम्
माझ्या कारणामुळे, भावाच्या मृत्यूच्या दुःखाने राज्य आणि सुख गमावले आहे. आज मला वाटतं, हे जीवन फारच मौल्यवान आहे — कारण आता जगणं खूप कठीण झालं आहे.
जीवितस्य च शेषेण तपस्तप्स्यामि दुश्चरम् । न घातयिष्यामि रणे मित्राणीमानि केशव
आता उरलेल्या आयुष्यात मी कठोर तप करीन, केशवा, पण या माझ्या मित्रांना मी युद्धात मारणार नाही.
रथान्मे बहुसाहस्रान्दिव्यैरस्त्रैर्महाबलः । घातयत्यनिशं भीष्मः प्रवराणां प्रहारिणाम्
भीष्म, महान शक्तिमान आणि दिव्य अस्त्रांनी सज्ज, रात्रीच्या वेळी हजारो माझ्या रथांना — जे उत्तम योद्धे आहेत — नष्ट करतो.
किं नु कृत्वा हितं मे स्याद्ब्रूहि माधव माचिरम् । मध्यस्थमिव पश्यामि समरे सव्यसाचिनम्
माझ्यासाठी काय हितकारी आहे ते तू मला लवकर सांग, माधव. युद्धात मी सव्यसाचीला जणू काही तो तटस्थ आहे असं पाहतो.
एको भीमः परं शक्त्या युध्यत्येव महाभुजः । केवलं बाहुवीर्येण क्षत्रधर्ममनुस्मरन्
फक्त भीमच, मोठ्या भुजा आणि अपार शक्तीचा, आपल्या बाहूंच्या बळावर आणि क्षत्रिय धर्म आठवत, अखंड युद्ध करतो.
गदया वीरघातिन्या यथोत्साहं महामनाः । करोत्यसुकरं कर्म रथाश्वनरपङ्क्तिषु
तो महाधैर्यवान, वीरांचा संहार करणाऱ्या गदेद्वारे, आपल्या उत्साहानुसार रथ, घोडे आणि सैनिकांच्या रांगेत कठीण कामे करतो.
नालमेष क्षयं कर्तुं परसैन्यस्य मारिष । आर्जवेनैव युद्धेन वीर वर्षशतैरपि
मारीष, भीम एकट्याला शत्रूंच्या सैन्याचा संहार करता येणार नाही, अगदी सरळ युद्धानेही, शंभर वर्षे जरी लढला तरी.
एकोऽस्त्रवित्सखा तेऽयं सोऽप्यस्मान्समुपेक्षते । निर्दह्यमानान्भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना
हा तुझा मित्र एकटाच अस्त्रविद्या जाणणारा आहे, पण तोही आम्हाला — भीष्म आणि महान आत्मा द्रोण यांच्या हल्ल्यात — दुर्लक्ष करतो.
दिव्यान्यस्त्राणि भीष्मस्य द्रोणस्य च महात्मनः । धक्ष्यन्ति क्षत्रियान्सर्वान्प्रयुक्तानि पुनः पुनः
भीष्म आणि द्रोण यांच्या दिव्य अस्त्रांनी, पुन्हा पुन्हा वापरल्याने, सर्व क्षत्रियांना जाळून टाकले जाईल.
कृष्ण भीष्मः सुसंरब्धः सहितः सर्वपार्थिवैः । क्षपयिष्यति नो नूनं यादृशोऽस्य पराक्रमः
कृष्णा, भीष्म अत्यंत क्रोधित होऊन सर्व राजांसह आमचा नाश करील, कारण त्याची पराक्रम फार मोठी आहे.