तमुद्यन्तमुदीक्ष्याथ महेष्वासं महाबलम् । संत्रस्ता पाण्डवी सेना वातवेगहतेव नौः
तो महान धनुर्धारी आणि बलवान योद्धा पुढे येताना पाहून पांडवांची सेना घाबरली, जणू प्रचंड वाऱ्याने होडी हलते तशी.
ततोऽर्जुनः संत्वरितः शङ्खस्यासीत्पुरःसरः । भीष्माद्रक्ष्योऽयमद्येति ततो युद्धमवर्तत
मग अर्जुन वेगाने शंखाच्या रक्षणासाठी पुढे गेला, 'आज भीष्मापासून शंखाचे रक्षण करायला हवे' असे मनात ठरवून, आणि युद्ध सुरू झाले.
हाहाकारो महानासीद्योधानां युधि युध्यताम् । तेजस्तेजसि संपृक्तमित्येवं विस्मयं ययुः
रणांगणात लढणाऱ्या योद्ध्यांमध्ये मोठा गोंधळ आणि गर्जना उठली; त्यांच्या तेजाचा एकमेकांशी सामना होत होता आणि सर्वजण आश्चर्यचकित झाले.
अथ शल्यो गदापाणिरवतीर्य महारथात् । शङ्खस्य चतुरो वाहानहनद्भरतर्षभ
मग शल्याने गदा हातात घेऊन मोठ्या रथातून खाली उतरले आणि शंखाच्या चारही घोड्यांना मारले, हे भरतश्रेष्ठा.
स हताश्वाद्रथात्तूर्णं खङ्गमादाय विद्रुतः । बीभत्सोश्च रथं प्राप्य पुनः शान्तिमविन्दत
घोडे मारले गेल्यावर, तो पटकन रथातून खाली उतरला, तलवार उचलली आणि पळत भीमसेनाच्या रथावर पोहोचला, तिथे त्याला पुन्हा सुरक्षितता मिळाली.
ततो भीष्मरथात्तूर्णमुत्पतन्ति पतत्रिणः । यैरन्तरीक्षं भूमिश्च सर्वतः समवस्तृता
मग भीष्माच्या रथातून वेगाने बाण सुटले, ज्यांनी आकाश आणि पृथ्वी सर्व बाजूंनी झाकून टाकली.
पञ्चालानथ मत्स्यांश्च केकयांश्च प्रभद्रकान् । भीष्मः प्रहरतां श्रेष्ठः पातयामास पत्रिभिः
भीष्म, सर्वात श्रेष्ठ योद्धा, त्याच्या बाणांनी पांचाळ, मत्स्य, केकय आणि प्रभद्रक यांना जमिनीवर पाडत होता.
उत्सृज्य समरे राजन्पाण्डवं सव्यसाचिनम् । अभ्यद्रवत पाञ्चाल्यं द्रुपदं सेनया वृतम्
रणात पांडवांचा सव्यसाची अर्जुन सोडून भीष्माने पांचाळांचा द्रुपद, जो आपल्या सैन्याने वेढलेला होता, त्याच्यावर चाल केली.
प्रियं संबन्धिनं राजञ्शरानवकिरन्बहून् । अग्निनेव प्रदग्धानि वनानि शिशिरात्यये
राजा, त्याने आपल्या प्रिय नातलगावर अनेक बाणांचा वर्षाव केला, जसा वसंताच्या अखेरीस आग जंगल जाळते तसा.
शरदग्धान्यदृश्यन्त सैन्यानि द्रुपदस्य ह। अत्यतिष्ठद्रणे भीष्मो विधूम इव पावकः
शरद ऋतूत जळालेल्या जंगलासारखी द्रुपदाची सैन्ये रणात दिसत होती, आणि भीष्म धूर नसलेल्या ज्वाळेसारखा ठाम उभा होता.
मध्यन्दिने यथाऽऽदित्यं तपन्तमिव तेजसा। न शेकुः पाण्डवेयस्य योधा भीष्मं निरीक्षितुम्
दुपारी जसा सूर्य प्रखरतेने तळतो, तसा भीष्माचा तेज पाहून पांडवांच्या सैन्यातील योद्धे त्याच्याकडे पाहू शकत नव्हते.
वीक्षांचक्रुः समंतात्ते पाण्डवा भयपीडिताः । त्रातारं नाध्यगच्छन्त गावः शीतार्दिता इव
भीतीने ग्रासलेले पांडव सर्व बाजूंनी पाहू लागले, पण त्यांना कुठेही रक्षण करणारा सापडला नाही, जणू थंडीने त्रस्त झालेल्या गायींसारखे.
सा तु यौधिष्ठिरी सेना गाङ्गेयशरपीडिता । सिंहेनेव विनिर्भिन्ना शुक्ला गौरिव गोपतेः
भीष्माच्या बाणांनी युधिष्ठिराची ती सेना फारच त्रस्त झाली होती. जणू एखाद्या गवळ्याच्या पांढऱ्या गायीवर वाघाने हल्ला केल्यावर ती फाडून टाकावी, तशी ती सेना फाटून गेली.
हते विप्रुद्रुते सैन्ये निरुत्साहे विमर्दिते। हाहाकारो महानासीत्पाण्डुसैन्येषु भारत
सेना मारली गेली, पांगली, मनाने खचली आणि पूर्णपणे चिरडली गेली, तेव्हा पांडवांच्या सैन्यात मोठा आक्रोश उठला, हे भरतवंशीय.
ततो भीष्मः शान्तनवो नित्यं मण्डलकार्मुकः । मुमोच बाणान्दीप्ताग्रानहीनाशीविषानिव
मग शांतनूचा पुत्र भीष्म, नेहमीच वर्तुळाकार धनुष्य धरणारा, जणू विषारी सापांसारखे तेजस्वी टोक असलेले बाण सोडू लागला.
शरैरेकायनीकुर्वन्दिशः सर्वा यतव्रतः। जघान पाण्डवरथानादिश्यादिश्य भारत
त्या निश्चयी वीराने आपल्या बाणांनी सर्व दिशांना एकसारखी करून टाकली आणि पुन्हा पुन्हा पांडवांच्या रथांवर हल्ला केला, हे भरतवंशीय.
ततः सैन्येषु भग्नेषु मथितेषु च सर्वशः । प्राप्ते चास्तं दिनकरे न प्राज्ञायत किंचन
मग सैन्य तुटले, पूर्णपणे चिरडले गेले आणि सूर्य मावळू लागला, तेव्हा काहीच ओळखता येईना.
भीष्मं च समुदीर्यन्तं दृष्ट्वा पार्था महाहवे । अवहारमकुर्वन्त सैन्यानां भरतर्षभ
त्या मोठ्या युद्धात भीष्म पुढे सरकत असल्याचे पाहून पांडवांनी आपले सैन्य मागे घेतले, हे भरतश्रेष्ठ.
कृतेऽवहारे सैन्यानां प्रथमे भरतर्षभ । भीष्मे च युद्धसंरब्धे हृष्टे दुर्योधने तथा
सैन्य मागे घेण्याची ही पहिलीच वेळ होती, हे भरतश्रेष्ठ, आणि भीष्म युद्धासाठी सज्ज झाला होता; त्याच वेळी दुर्योधनही आनंदित झाला.
धर्मराजस्ततस्तूर्णमभिगम्य जनार्दनम् । भ्रातृभिः सहितः सर्वैः सर्वैश्चैव जनेश्वरैः
मग धर्मराज युधिष्ठिराने सर्व भावंडांसह आणि सर्व राजांसह झटकन जनार्दनाजवळ जाऊन भेट घेतली.
शुचा परमया युक्तश्चिन्तयानः पराजयम्। वार्ष्णेयमब्रवीद्रजान्दृष्ट्वा भीष्मस्य विक्रमम्
पराभवाची चिंता आणि मोठ्या दुःखाने ग्रासलेला युधिष्ठिर, भीष्माच्या पराक्रमाचे दर्शन झाल्यावर, कृष्णाला म्हणाला.
कृष्ण पश्य महेष्वासं भीष्मं भीमपराक्रमम् । शरैर्दहन्तं सैन्यं मे ग्रीष्मे कक्षमिवानलम्
कृष्णा, पाहा, भीष्म हा महान धनुर्धारी, भीमासारखा पराक्रमी, माझ्या सैन्याला बाणांनी जाळत आहे, जणू उन्हाळ्यातील वणवा कोरड्या गवताला जाळतो.
कथमेनं महात्मानं शक्ष्यामः प्रतिवीक्षितुम् । लेलिह्यमानं सैन्यं मे हविष्मन्तमिवानलम्
हा महान पुरुष माझ्या सैन्याला जणू अग्नीने होम जाळावा तसे गिळत आहे, आपण त्याला कसा थांबवू शकतो?
एतं हि पुरुषव्याघ्रं धनुष्मन्तं महाबलम् । दृष्ट्वा विप्रद्रुर्त सैन्यं समरे मार्गणाहतम्
धनुष्यधारी आणि अत्यंत बलवान असलेल्या या पुरुषसिंहाला पाहून, युद्धात त्याच्या बाणांनी जखमी झालेली माझी सेना पांगली आणि पळून गेली.
शक्यो जेतुं यमः क्रुद्धो वज्रपाणिश्च संयुगे । वरुणः पाशभृद्वापि कुबेरो वा गदाधरः
युद्धात रागावलेला यम, वज्रधारी इंद्र, पाशधारी वरुण किंवा गदाधारी कुबेर यांनाही जिंकता येईल.
न तु भीष्मो महाजेताः शक्यो जेतुं महाबलः । सोऽहमेवं गते मग्नो भीष्मागाधजलेऽप्लुवे
पण भीष्म हा महान विजेता, प्रचंड बलवान, त्याला जिंकता येणार नाही; त्यामुळे मी भीष्माच्या या अथांग जलात बुडालो आहे, पार जाऊ शकत नाही.
आत्मनो बुद्धिदौर्बल्याद्भीष्ममासाद्य केशव । वनं यात्सामि वार्ष्णेय श्रेयो मे तत्र जीवितुम्
माझ्या स्वतःच्या दुर्बुद्धीमुळे, केशवा, भीष्मासमोर आल्यावर मला आता वनात जावेसे वाटते, वृष्णिकुळातील एकराजा, तिथे राहणेच मला बरे वाटते.
न त्वेतान्पृथिवीपालान्दातुं भीष्माय मृत्यवे । क्षपयिष्यति सेनां मे कृष्ण भीष्मो महास्त्रवित्
पण या पृथ्वीच्या राजांना मी भीष्माच्या हातून मृत्यूला देऊ शकत नाही; कृष्णा, शस्त्रविद्येचा आचार्य भीष्म माझे सैन्य नष्ट करील.
यथाऽनलं प्रज्वलितं पतङ्गाः समभिद्रुताः । विनाशायोपगच्छन्ति तथा मे सनिको जनः
जसे पतंग जळत्या आगीत धाव घेतात आणि नष्ट होतात, तसेच माझे सैन्य आणि त्यांचे सेनापती भीष्माच्या हातून विनाशाकडे जात आहेत.
क्षयं नीतोऽस्मि वार्ष्णेय राज्यहेतोः पराक्रमी । भ्रातश्चैव मे वीराः कर्शिताः शरपीडिताः
राज्याच्या लोभासाठी मी इतका पराक्रम केला आणि वृष्णिकुळातील एकराजा, पण आता मी पूर्णपणे नष्ट झालो आहे; माझे वीर बंधूही बाणांनी फारच त्रस्त झाले आहेत.