प्रहृष्टाश्च सुतास्तुभ्यं कुरवश्चापि सर्वशः । ततो दुःशासनो राजञ्श्वेतं दृष्ट्वा निपातितम्
पण तुझे पुत्र आणि सर्व कुरू खूप आनंदले; मग, राजन, दुष्शासनाने श्वेताला पडलेलं पाहिलं—
वादित्रनिनदैर्घोरैर्नृत्यति स्म समंततः । तस्मिन्हते महेष्वासे भीष्मेणाहवशोभिना
त्या भीषण वाद्यांच्या आवाजात सर्वत्र नाचू लागला, कारण रणशोभा असलेल्या भीष्मानं त्या महान धनुर्धराचा वध केला होता.
प्रावेपन्त महेष्वासाः शिखण्डिप्रमुखा रथाः । ततो धनंजयो राजन्वार्ष्णेयश्चापि सर्वशः
शिखंडी आणि इतर मोठे धनुर्धर थरथर कापू लागले; मग, राजन, धनंजय आणि सर्व वृष्णी हळूहळू मागे फिरले.
अवहारं शनैश्चक्रुर्निहते वाहिनीपतौ। ततोऽवहारः सैन्यानां तव तेषां च भारत
सेनापती मारला गेल्यावर, त्यांनी हळूहळू माघार घ्यायला सुरुवात केली; मग, भारत, तुझी आणि त्यांची दोन्ही सैन्ये मागे हटली.
तावकानां परेषां च नर्दतां च मुहुर्मुहुः । पार्था विमनसो भूत्वा न्यवर्तन्त महारथाः । चिन्तयन्तो वधं घोरं द्वैरथेन परंतपाः
तुझ्या आणि शत्रूच्या सैन्याने पुन्हा पुन्हा गर्जना करत माघार घेतली; मोठे रथी, मन अस्वस्थ होऊन, त्या भयंकर द्वंद्वयुद्धातील वधाचा विचार करत मागे वळले.
( श्वेते सेनापतौ तात संग्रमे निहते परैः। किमकुर्वन्महेष्वासाः पाञ्चालाः पाण्डवैः सह
श्वेत सेनापती शत्रूंकडून युद्धात मारला गेला तेव्हा, बाबा, पांडवांसोबतचे पाञ्चाल आणि मोठे धनुर्धर काय करू लागले?
सेनापतिं समाकर्ण्य श्वेतं युधि निपातितम् । तदर्थं यततां चापि परेषां प्रपलायिनाम्
आपला सेनापती श्वेत युद्धात पडला हे ऐकून, आणि शत्रू त्यासाठी झगडत असूनही पळत असल्याचं पाहून—
मनः प्रीणाति मे वाक्यं जयं संजय श्रृण्वतः। प्रत्युपायं चिन्तयन्तः सञ्जनाः प्रस्रवन्ति मे
संजया, तुझ्या विजयाच्या गोष्टी ऐकताना माझं मन प्रसन्न होतं; त्यांच्या प्रयत्नांची आणि शत्रूच्या माघारीची बातमी ऐकून मी उपाय शोधतो.
स हि वीरोऽनुरक्तश्च वृद्धः कुरुपतिस्तदा । कृतं वैरं सदा तेन पितुः पुत्रेण धीमता
तो वीर, वृद्ध आणि निष्ठावान कुरुपती, नेहमीच वडिलांच्या बुद्धिमान पुत्रामुळे वैर धरून होता.
तस्योद्वेगभयाच्चापि संश्रितः पाण्डवान्पुरा । सर्वं बलं परित्यज्य दुर्गं संश्रित्य तिष्ठति
त्याच्या भीतीने आणि काळजीने, तो एकदा सर्व सैन्य सोडून पांडवांकडे आश्रयाला गेला आणि किल्ल्यात राहू लागला.
पाण्डवानां प्रतापेन दुर्गं देशं निवेश्य च । सपत्नान्सततं बाधन्नार्यवृत्तिमनुष्ठितः
पांडवांच्या सामर्थ्याने त्याने किल्ल्यांत आपली जागा मिळवली आणि नेहमी शत्रूंना त्रास देत, आर्य वृत्तीने वागला.
आश्चर्यं वै सदा तेषां पुरा राज्ञां सुदुर्मतिः। ततो युधिष्ठिरे भक्तः कथं सञ्जय सूदितः ।।)
त्या राजांची पूर्वीची दुष्टवृत्ती खरंच आश्चर्यकारक आहे; मग, संजया, युधिष्ठिरावर निष्ठा असलेला तो कसा मरण पावला?
प्रक्षिप्तः संमतः क्षुद्रः पुत्रो मे पुरुषाधमः। न युद्धं रोचयेद्भीष्मो न चाचार्यः कथंचन
माझा मुलगा, नीच आणि तुच्छ, नेमणूक आणि मान्यता मिळवला; भीष्म किंवा आचार्य कधीच युद्धाला तयार नव्हते.
न कृपो न च गान्धारी नाहं सञ्जय रोचये । न वासुदेवो वार्ष्णेयो धर्मराजश्च पाण्डवः
कृप, गांधारी, मी—कोणीही संजय, युद्धाला मान्यता दिली नाही; वासुदेव, वृष्णी, धर्मराज पांडव हेसुद्धा नाही.
न भीमो नार्जुनश्चैव न यमौ पुरुषर्षभौ । वार्यमाणो मया नित्यं गान्धार्या विदुरेण च
भीम, अर्जुन किंवा मद्रीचे दोन्ही पुत्र, हे पुरुषांतील श्रेष्ठ—त्यांनाही मी, गांधारी आणि विदुर नेहमी थांबवत होतो.
जामदग्न्येन रामेण व्यासेन च महात्मना । दुर्योधनो युध्यमानो नित्यमेव हि सञ्जय
जमदग्नीपुत्र राम आणि महात्मा व्यास यांनीही समजावलं; तरीसुद्धा, दुर्योधन नेहमीच युद्धावर ठाम राहिला, संजय.
कर्णस्य मतमास्थाय सौबलस्य च पापकृत् । दुःशासनस्य च तथा पाण्डवान्नान्वचिन्तयत्
कर्णाचं आणि सुभलाचा दुष्ट मुलगा, तसेच दुःशासनाचं म्हणणं ऐकून, त्यानं पांडवांचा विचारच केला नाही.
तस्याहं व्यसनं घोरं मन्ये प्राप्तं तु सञ्जय । श्वेतस्य च विनाशेन भीष्मस्य विजयेन च
संजया, मला असं वाटतं की, श्वेताचा नाश आणि भीष्माच्या विजयामुळे त्याच्यावर फार मोठं संकट आलं आहे.
संक्रुद्धः कृष्णसहितः पार्थः किमकरोद्युधि । अर्जुनाद्धि भयं भूयस्तन्मे तात न शाम्यति
कृष्णासोबत असलेल्या, संतापलेल्या पार्थानं युद्धात काय केलं? बाबा, मला अर्जुनाची भीती अजूनही कमी होत नाही.
स हि शूरश्च कौन्तेयः क्षिप्रकारी धनंजयः । मन्ये शरैः शरीराणि शत्रूणां प्रमथिष्यति
कुंतीपुत्र धनंजय हा खराखुरा वीर आणि झटपट कृती करणारा आहे; मला वाटतं तो आपल्या बाणांनी शत्रूंची शरीरं चिरडून टाकेल.
ऐन्द्रिमिन्द्रानुजसमं महेन्द्रसदृशं बले । अमोघक्रोधसंकल्पं दृष्ट्वा वः किमभून्मनः
जो इंद्राच्या भावासारखा पराक्रमी, महेंद्रासारखा बलवान, ज्याचा राग आणि निर्धार कधीच व्यर्थ जात नाही—त्याला पाहून तुमच्या मनात काय आलं?
तथैव वेदविच्छूरो ज्वलनार्कसमद्युतिः । इन्द्रास्त्रविदमेयात्मा प्रपतन्समितिंजयः
त्याचप्रमाणे, वेदांचा जाणकार, अग्नी-सूर्यासारखा तेजस्वी, इंद्रास्त्रांचा जाणणारा, संयमी आणि युद्धात नेहमी जिंकणारा तो वीर पुढे गेला.
वज्रसंस्पर्शरूपाणामस्त्राणां च प्रयोजकः । सखङ्गाक्षेपहस्तस्तु घोषं चक्रे महारथः
वज्रासारख्या अस्त्रांचा वापर करणारा, हातात तलवार घेऊन तयार असलेला तो महाबली रथी मोठा गजर करत होता.
स सञ्जय महाप्राज्ञो द्रुपदस्यात्मजो बली । धृष्टद्युम्नः किमकरोच्छ्वेते युधि निपातिते
संजया, द्रुपदाचा बलवान आणि बुद्धिमान पुत्र, धृष्टद्युम्नानं, श्वेत युद्धात पडल्यावर काय केलं?
पुरा चैवापराधेन वधेन च चमूपतेः । मन्ये मनः प्रजज्वाल पाण्डवानां महात्मनाम्
पूर्वीच्या अपराधामुळे आणि सेनापतीच्या वधामुळे, मला वाटतं पांडवांच्या थोर मनात प्रचंड संताप पेटला.
तेषां क्रोधं चिन्तयंस्तु अहःसु च निशासु च । न शान्तिमधिगच्छामि दुर्योदनकृतेन हि । कथं चाभून्महायुद्धं सर्वमाचक्ष्व सञ्जय
त्यांच्या रागाचा विचार करताना, दिवस असो वा रात्र, मला काहीच शांतता मिळत नाही—हे सगळं दुर्योधनामुळेच आहे. संजया, ते भयंकर युद्ध कसं घडलं ते सगळं सांग.
श्रृणु राजन्स्थिरो भूत्वा तवापनयनो महान् । न च दुर्योधने दोषमिमामाधातुमर्हसि
राजा, शांतपणे ऐक; तुझं मोठं नुकसान झालंय. पण या सगळ्या दोषाचं ओझं फक्त दुर्योधनावर टाकू नकोस.
गतोदके सेतुबन्धो यादृक्तादृङ्भतिस्तव। संदीप्ते भवने यद्वत्कूपस्य खननं तथा
पाणी गेल्यावर केलेला बंधारा, किंवा जशी मिळेल तशी भाकरी, आणि घर पेटल्यावर विहीर खणणं—अशीच तुझी ही धडपड आहे.
गतपूर्वाह्णभूयिष्ठे तस्मिन्नहनि दारुणे । तावकानां परेषां च पुनर्युद्धमवर्तत
त्या भयंकर दिवशी, सकाळ निघून गेल्यावर, तुझ्या आणि शत्रूंच्या सैन्यात पुन्हा एकदा युद्ध सुरू झालं.
श्वेतं तु निहतं दृष्ट्वा विराटस्य चमूपतिम् । कृतवर्मणा च सहितं दृष्ट्वा शल्यमवस्थितम्
श्वेत, विराटाचा सेनापती, मारला गेल्याचं आणि कृतवर्म्यासोबत शल्य उभा आहे हे पाहून,