यदागमवतः पुंसस्तदपत्यं प्रजायते। तत्तारयति संतत्या पूर्वप्रेतान्पितामहान्
जो पुरुष योग्य मार्गाने चालतो, त्याला जेव्हा पुत्र होतो, तेव्हा तो पुत्र आपल्या वंशाच्या जोरावर पूर्वजांना तारतो.
पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात्पितरं त्रायते सुतः। तस्मात्पुत्र इति प्रोक्तः पूर्वमेव स्वयंभुवा
पुत्र आपल्या वडिलांना 'पु' नावाच्या नरकातून वाचवतो, म्हणून त्याला 'पुत्र' असं म्हटलं जातं — हे स्वयंभूने पूर्वी सांगितलं आहे.
पुत्रेण लोकाञ्जयन्ति पौत्रेणानन्त्यमश्नुते। अथ पौत्रस्य पुत्रेण मोदन्ते प्रपितामहाः
पुत्रामुळे माणूस सर्व लोक जिंकतो; नातवामुळे त्याला अमरत्व मिळतं; आणि नातवाच्या मुलामुळे परपितामहांना आनंद मिळतो.
सा भार्या या गृहे दक्षा सा भार्या या प्रजावती। सा भार्या या पतिप्राणा सा भार्या या पतिव्रता
तीच खरी पत्नी जी घरात कुशल आहे, जी संततीला जन्म देते, जी पतीवर प्रेम करते आणि जी पतीव्रता आहे.
अर्धं भार्या मनुष्यस्य भार्या श्रेष्ठतमः सखा। भार्या मूलं त्रिवर्गस्य यः सभार्यः स बन्धुमान्
पत्नी म्हणजे माणसाचं अर्ध अंग आहे; तीच त्याची सर्वात चांगली मैत्रीण आहे; तीच धर्म, अर्थ आणि काम या तीनही पुरुषार्थांची मूळ आहे; ज्याच्याकडे पत्नी आहे तोच खरा नातलग आहे.
भार्यावन्तः क्रियावन्तः सभार्या गृहमेधिनः। भार्यावन्तः प्रमोदन्ते भार्यावन्तः श्रियावृताः
पत्नी असलेल्या गृहस्थांचे सर्व कृत्ये पूर्ण होतात; ज्यांच्याकडे पत्नी आहे ते नेहमी आनंदी असतात; आणि त्यांच्याकडे समृद्धी असते.
सखायः प्रविविक्तेषु भवन्त्येताः प्रियंवदाः। पितरो धर्मकार्येषु भवन्त्यार्तस्य मातरः
एकांतात पत्नी प्रिय मैत्रीण असते; धर्मकार्याच्या वेळी ती वडिलांसारखी असते; आणि दुःखाच्या वेळी ती आईसारखी असते.
कान्तारेष्वपि विश्रामो जनस्याध्वनि कस्य वै। यः सदारः स विश्वास्यस्तस्माद्दाराः परा गतिः
माणूस जरी जंगलात किंवा प्रवासात असला, तरी पत्नी असल्याने त्याला विश्रांती मिळते; ज्याच्याकडे पत्नी आहे तोच विश्वासू असतो, म्हणून पत्नी हीच श्रेष्ठ आश्रय आहे.
संसरन्तमभिप्रेतं विषमेष्वेकपातिनम्। भार्यैवान्वेति भर्तारं सततं या पतिव्रता
माणूस संकटात किंवा अडचणीत सापडला, तरी त्याच्या मागे नेहमी त्याची पतीव्रता पत्नीच उभी असते.
प्रथमं संस्थिता भार्या पतिं प्रेत्य प्रतीक्षते। पूर्वप्रेतं तु भर्तारं पश्चात्साप्यनुगच्छति
पत्नी आधी मरण पावली, तर ती पतीची वाट पाहते; आणि जर पती आधी गेला, तर ती नंतर त्याच्यामागे जाते.
एतस्मात्कारणाद्राजन्पाणिग्रहणमिष्यते। यदाप्नोति पतिर्भार्यामिह लोके परत्र च
म्हणूनच, राजा, विवाह मान्य केला आहे. पतीला या जगात आणि पुढच्या जन्मात जे काही मिळतं, त्यात पत्नीचाही समावेश असतो.
पोषणार्थं शरीरस्य पाथेयं स्वर्गतस्य वै।' आत्माऽऽत्मनैव जनितः पुत्र इत्युच्यते बुधैः
शरीराच्या पोषणासाठी, जसं या जगात तसंच स्वर्गातही साधनं लागतात. बुद्धिमान लोक म्हणतात, स्वतःपासून जन्मलेला मुलगा म्हणजेच स्वतःच.
तस्माद्भार्यां पतिः पश्येन्मातृवत्पुत्रमातरम्। `अन्तरात्मैव सर्वस्य पुत्रो नामोच्यते सदा
म्हणून पतीनं आपल्या पत्नीला आईसारखं आणि आपल्या मुलाची आई म्हणून पाहावं. कारण प्रत्येकाचा अंतरात्मा कायमच 'मुलगा' असं ओळखला जातो.
गती रूपं च चेष्टा च आवर्ता लक्षणानि च। पितॄणां यानि दृश्यन्ते पुत्राणां सन्ति तानि च
वडिलांमध्ये दिसणारे स्वभाव, रूप, वागणूक, सवयी आणि चिन्हं, तीच मुलांमध्येही आढळतात.
तेषां शीलगुणाचारास्तत्संपर्काच्छुभाशुभात्।' भार्यायां जनितं पुत्रमादर्शे स्वमिवाननम्
वडिलांचे स्वभाव, गुण, वर्तन—ते जसे असतील, तसेच शुभ-अशुभ संपर्काने पत्नीपासून जन्मलेल्या मुलात उमटतात, जसं आरशात आपलं चेहरा दिसतो.
जनिता मोदते प्रेक्ष्य स्वर्गं प्राप्येव पुण्यकृत्। `पतिव्रतारूपधराः परबीजस्य संग्रहात्
वडील आपल्या मुलाला पाहून आनंदी होतात, जसा पुण्यवान माणूस स्वर्ग मिळाल्यावर आनंदी होतो. पण जी स्त्री पतीव्रतेसारखी दिसते आणि दुसऱ्याचं बीज स्वीकारते—
कुलं विनाश्य भर्तॄणां नरकं यान्ति दारुणम्। परेण जनिताः पुत्राः स्वभार्यायां यथेष्टतः
ती आपल्या पतीच्या कुळाचा नाश करून भयंकर नरकात जाते. स्वतःच्या पत्नीमध्ये दुसऱ्यापासून जन्मलेले मुलगे—
मम पुत्रा इति मतास्ते पुत्रा अपि शत्रवः। द्विषन्ति प्रतिकुर्वन्ति न ते वचनंकारिणः
'हे माझेच मुलगे' असं जरी वाटलं, तरी असे मुलगे प्रत्यक्षात शत्रूच असतात; ते वडिलांवर रागावतात, विरोध करतात आणि त्यांचं ऐकत नाहीत.
द्वेष्टि तांश्च पिता चापि स्वबीजे न तथा नृप। न द्वेष्टि पितरं पुत्रो जनितारमथापि वा
वडीलही त्यांच्यावर रागावतात, पण स्वतःच्या बीजापासून जन्मलेल्या मुलावर तसं होत नाही, राजा. मुलगा कधीच आपल्या वडिलांवर किंवा खऱ्या जन्मदात्यावर रागावत नाही.
न द्वेष्टि जनिता पुत्रं तस्मादात्मा सुतो भवेत्।' दह्यमाना मनोदुःखैर्व्याधिभिस्तुमुलैर्जनः
जन्मदाताही आपल्या मुलावर रागावत नाही. म्हणूनच, मुलगा म्हणजेच आपला आत्मा. मनाच्या दुःखांनी किंवा मोठ्या आजारांनी जरी माणूस जळत असला—
ह्लादन्ते स्वेषु दारेषु घर्मार्ताः सलिलेष्विव। `विप्रवासकृशा दीना नरा मलिनवाससः
तरी तो आपल्या पत्नीमध्ये आनंद शोधतो, जसा उन्हाने होरपळलेला माणूस पाण्यात आनंद घेतो. परदेशात राहून कृश, दुःखी आणि मळकट कपडे घातलेले पुरुष—
तेऽपि स्वदारांस्तुष्यन्ति दरिद्रा धनलाभवत्।' अप्रियोक्तोपि दाराणां न ब्रूयादप्रियं बुधः
तेही आपल्या पत्नीमध्ये समाधान मानतात, आणि गरीब माणूस धन मिळाल्यावर आनंदी होतो. पत्नीने कठोर बोलले तरी, शहाणा माणूस तिला कधीच कठोर उत्तर देत नाही.
रतिं प्रीतिं च धर्मं च तदायत्तमवेक्ष्य च। `आत्मनोऽर्धमिति श्रौतं सा रक्षति धनं प्रजाः
आनंद, प्रेम आणि धर्म हे तिच्यावरच अवलंबून आहेत, आणि ती आपली अर्धांगिनी आहे हे शास्त्रात सांगितलं आहे. म्हणून ती धन आणि संततीची राखण करते.
शरीरं लोकयात्रां वै धर्मं स्वर्गमृषीन्पितॄन्।' आत्मनो जन्मनः क्षेत्रं पुण्या रामाः सनातनाः
शरीर, जीवनाचा प्रवास, धर्म, स्वर्ग, ऋषी, पितर आणि स्वतःच्या जन्माचं क्षेत्र—हे सर्व पुण्यवान, शाश्वत आणि पवित्र स्त्रियांनी टिकून आहे.
ऋषीणामपि का शक्तिः स्रष्टुं रामामृते प्रजा-। `देवानामपि का शक्तिः कर्तुं संभवमात्मनः
स्त्रियांशिवाय संतांनाही संतती निर्माण करण्याची शक्ती नाही. देवतांनाही स्वतःचा जन्म घडवण्याची शक्ती नाही.
पण्डितस्यापि लोकेषु स्त्रीषु सृष्टिः प्रतिष्ठिता। ऋषिभ्यो ह्यृषयः केचिच्चण्डालीष्वपि जज्ञिरे
शहाण्यांसाठीही सृष्टी स्त्रियांमध्येच स्थिर आहे. काही ऋषी ऋषींपासून, तर काही अगदी नीच जातीच्या स्त्रियांपासूनही जन्मले आहेत.
परिसृत्य यथा सूनुर्धरणीरेणुकुण्ठितः। पितुरालिङ्गतेऽङ्गानि किमस्त्यभ्यधिकं ततः
जसा मुलगा मातीने माखूनही धावत जाऊन वडिलांना बिलगतो, तसंच वडिलांना त्याहून प्रिय काहीच नाही.
स त्वं सूनुमनुप्राप्तं साभिलाषं मनस्विनम्। प्रेक्षमाणं कटाक्षेण किमर्थमवमन्यसे
म्हणून, तुला असा हुशार आणि प्रेमळ मुलगा मिळाला असताना, जो तुझ्याकडे प्रेमाने पाहतो, त्याची उपेक्षा का करतोस?
अण्डानि बिभ्रति स्वानि न त्यजन्ति पिपीलिकाः। किं पुनस्त्वं न मन्येथाः सर्वथा पुत्रमीदृशम्
मुंग्या आपली अंडी स्वतः उचलून नेतात, ती कधीच टाकून देत नाहीत. मग असा हा पुत्र सर्व प्रकारे तुझा आहे, त्याला तू का स्वीकारू नये?
न भरेथाः कथं नु त्वं मयि जातं स्वमात्मजम्। `ममाण्डानीति वर्ध्ते कोकिलाण्डानि वायसाः
माझ्या पोटी जन्मलेला हा तुझा स्वतःचा मुलगा आहे, मग तू त्याची काळजी का घेऊ नये? कोकिळा आणि कावळेही आपली अंडी वाढवतात.