बहूनपि हयारोहान्भल्लैः सन्नतपर्वभिः । रथी जघान संप्राप्य बाणगोचरमागतान्
एका रथीने आपल्या धनुष्याच्या आवाक्यात आलेल्या अनेक घोडेस्वारांना टोकदार बाणांनी ठार केले.
नवमेघप्रतीकाशाश्चाक्षिप्य तुरगान्गजाः । पादैरेव विमृद्गन्ति मत्ताः कनकभूषणाः
नव्या मेघांसारखे दिसणारे, सोन्याच्या दागिन्यांनी मढवलेले उन्मत्त हत्ती आपल्या पायांनी घोड्यांना चिरडत होते.
पाठ्यमानेषु कुम्भेषु पार्श्वेष्वपि च वारणाः। प्रासैर्विनिहताः केचिद्विनेदुः परमातुराः
काही हत्तींच्या घंटा फोडल्या गेल्या आणि त्यांच्या बाजूला भाले घुसवले गेले, त्यामुळे जखमी हत्ती तीव्र वेदनेने किंचाळले.
साश्वारोहान्हयान्कांश्चिदुन्मथ्य वरवारणाः । सहसा चिक्षिपुस्तत्र संकुले भैरवे सति
त्या भयंकर गोंधळात काही बलाढ्य हत्ती अचानक घोडे आणि त्यांच्या स्वारांना उचलून फेकून देत आणि चिरडून टाकत होते.
साश्वारोहान्विषाणाग्रैरुत्क्षिप्य तुरगान्गजाः । रथौघानभिमृद्गन्तः सध्वजानभिचक्रमुः
हत्ती आपल्या सोंडेच्या टोकाने घोडे आणि त्यांचे स्वार उचलून, रथांच्या गर्दीत घुसून, ध्वजधारकांवर तुटून पडत होते.
पुंस्त्वादतिमदत्वाच्च केचित्तत्र महागजाः । साश्वारोहान्हयाञ्जघ्नुः करैः सचरणैस्तथा
काही मोठे हत्ती, गर्व आणि उन्मादाने, आपल्या हातांनी आणि पायांनी घोडे आणि त्यांच्या स्वारांना मारत होते.
अश्वारोहैश्च समरे हस्तिसादिभिरेव च । प्रतिमानेषु गात्रेषु पार्श्वष्वभि च वारणान् । आशुगा विमलास्तीक्ष्णाः संपेतुर्भुजगोपमाः
घोडेस्वार आणि हत्तीस्वार युद्धात हत्तींच्या अंगावर आणि बाजूंवर झडप घालत, सर्पासारखे वेगवान, निर्मळ आणि धारदार शस्त्र सोडत होते.
नराश्वकायान्निर्भिद्य लौहानि कवचानि च। निपेतुर्विमलाः शक्त्यो वीरबाहुभिरर्पिताः
शूर वीरांच्या हातून फेकलेल्या निर्मळ भाल्यांनी माणसे, घोडे आणि त्यांच्या लोखंडी कवचांना भेदून खाली पडत होते.
महोल्ककाप्रतिमा घोरास्तत्र तत्र विशांपते। द्वीपिचर्मावनद्धैश्च व्याघ्रचर्मच्छदैरपि
राजा, तिथे-तिथे मोठ्या उल्केसारखी भीषण शस्त्रे, वाघ आणि बिबट्याच्या कातड्याने गुंडाळलेली, दिसत होती.
विकोशैर्विमलैः खङ्गैरभिजध्नुः परान्रणे । अभिप्लुतमभिक्रुद्धमेकपार्श्वावदारितम्
शुभ्र तलवारींनी योद्धे युद्धात शत्रूंवर तुटून पडून, उडी मारून, त्यांना एका बाजूने फाडत होते.
विदर्शयन्तः संपेतुः खङ्गचर्मपरश्वथैः। केचिदाक्षिप्य करिणः साश्वानपि रथान्करैः
ते तलवार, ढाल, कुऱ्हाडी दाखवत धावले; काहींनी आपल्या हातांनी हत्ती, घोडे आणि रथ फेकले.
विकर्षन्तो दिशः सर्वाः संपेतुः सर्वशब्दगाः। शङ्कुभिर्दारिताः केचित्संभिन्नाश्च परश्वथैः
सगळ्या दिशांना ओढत, सर्व प्रकारच्या आवाजात ते पुढे झेपावले; काही भाले घुसून जखमी झाले, काहींना कुऱ्हाडीने फोडले गेले.
हस्तिभिर्मृदिताः केचित्क्षुण्णाश्चान्ये तुरंगमैः । रथनेमिनिकृत्ताश्च निकृत्ताश्च परश्वथैः
काहींना हत्तीने चिरडले, काही घोड्यांनी तुडवले; काहींना रथाच्या चाकांनी कापले, तर काहींना कुऱ्हाडीने फोडले.
व्याक्रोशन्त नरा राजंस्तत्रतत्र स्म बान्धवान्। पुत्रानन्ये पितॄनन्ये भ्रातॄंश्च सह बन्धुभिः
राजा, पुरुष इकडे तिकडे आपल्या नातेवाइकांसाठी हंबरडा फोडत होते; काही मुलांसाठी, काही वडिलांसाठी, तर काही भावांसाठी आणि इतर नातेवाईकांसाठी रडत होते.
मातुलान्भागिनेयांश्च परानपि च संयुगे । विकीर्णान्त्राः सुबहवो भग्नसक्थाश्च भारत
मामा, भाचे आणि इतरही अनेक रणभूमीत पडले होते, त्यांची आतडी विखुरलेली होती आणि काहींची मांडी मोडली गेली होती, हे भारत.
बाहुभिश्चापरे छिन्नैः पार्श्वेषु च विदारिताः । क्रन्दन्तः समदृश्यन्त तृषिता जीवितेप्सवः
काहींचे हात छाटले गेले, बाजूला फाडले गेले, ते तडफडत, जीवाची आस धरून, तहानलेले, रडत होते.
तृषापरिगताः केचिदल्पसत्वा विशांपते। भूमौ निपतिताः सङ्ख्ये मृगयांचक्रिरे जलम्
काहींना तीव्र तहान लागली, शरीर थकले, राजाधिराज, ते रणभूमीत खाली पडले आणि पाण्याचा शोध घेत होते जणू काही शिकार करत आहेत.
रुधिरौघपरिक्लिन्नाः क्लिश्यमानाश्च भारत । व्यनिन्दन्भृशमात्मानं तव पुत्रांश्च संगतान्
रक्ताच्या धारांनी न्हालेल्या, यातना भोगणारे, हे भारत, ते स्वतःला आणि तुझ्या एकत्र आलेल्या मुलांना कठोर शब्दांनी दोष देत होते.
अपरे क्षत्रिकयाः शूराः कृतवैराः परस्परम् । नैव शस्त्रं विमुञ्चन्ति नैव क्रन्दन्ति मारिष । तर्जयन्ति च संहृष्टास्तत्रतत्र परस्परम्
इतर शूर क्षत्रिय, एकमेकांशी वैर धरून, शस्त्र सोडत नव्हते, न रडत होते, हे मारिष; उलट, ते आनंदाने इकडे तिकडे एकमेकांना धमकावत होते.
आदश्य दशनैश्चापि क्रोधात्स्वरदनच्छदम् । भ्रुकुटीकुटिलैर्वक्रैः प्रेक्षन्ति च परस्परम्
काहींनी रागाने दात दाखवून ओठ चावले आणि कपाळावर आठ्या घालून, वाकडे तोंड करून एकमेकांकडे रोखून पाहिले.
अपरे क्लिश्यमानास्तु शरार्ता व्रणपीडिताः। निष्कूजाः समपद्यन्त दृढसत्वा महाबलाः
इतर, बाणांनी आणि जखमांनी त्रस्त, वेदना सहन करत, तरीही धैर्य आणि बळ असलेले, मुकाट्याने शांत झाले.
अन्ये च विरथाः शूरा रथमन्यस्य संयुगे। प्रार्थयाना निपतिताः संक्षुण्णा वरवारणैः । अशोभन्त महाराज सपुष्पा इव किंशुकाः
इतर शूर, रथाविना, दुसऱ्याचा रथ मिळवण्याचा प्रयत्न करत असताना, उत्तम हत्तीने चिरडले गेले; राजन, ते फुलांनी बहरलेल्या किंशुकासारखे भासत होते.
संबभूवुरनीकेषु बहवो भैरवस्वनाः। वर्तमाने महाभीमे तस्मिन्वीरवरक्षये
त्या रणांगणात, वीरांचा संहार चालू असताना, अनेक भयावह किंकाळ्या उठल्या.
निजघान पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं रणे। स्वस्त्रीयो मातुलं चापि स्वस्रीयं चापि मातुलः
पित्याने मुलाला, मुलाने पित्याला रणात मारले; मामा आणि भाचा एकमेकांशी लढले.
सखा सखायं च तथा संबन्धी बान्धवं तथा। एवं युयुधिरे तत्र कुरवः पाण्डवैः सह
मित्राने मित्राशी, नातेवाईकाने नातेवाईकाशी लढाई केली; अशा प्रकारे कौरवांनी पांडवांशी युद्ध केले.
वर्तमाने तथा तस्मिन्निर्मर्यादे भयानके । भीष्ममासाद्य पार्थानां वाहिनी समकम्पत
त्या मर्यादाहीन, भीषण संग्रामात, भीष्मांच्या समोर येताच पांडवांची सेना थरथरली.
केतुना पञ्चतारेण तालेन भारतर्षभ । राजतेन महाबाहुरुच्छ्रितेन महारथे । बभौ भीष्मस्तदा राजंश्चन्द्रमा इव मेरुणा
पाच ताऱ्यांचा चांदीचा ध्वज उंचावलेला, बलवान सारथ्याने धरलेला, त्या वेळी भीष्म राजन, मेरू पर्वतावरच्या चंद्रासारखे तेजस्वी दिसत होते.
गतपूर्वाह्णभूयिष्ठि तस्मिन्नहनि दारुणे। वर्तमाने तथा रौद्रे महावीरवरक्षये
दिवसाचा बहुतांश भाग निघून गेला होता, आणि त्या भयंकर दिवशी, तितक्याच भीषण रीतीने, महावीरांचा संहार चालूच होता.
दुर्मुखः कृतवर्मा च कृपः शल्यो विविंशतिः। भीष्मं जुगुपुरासाद्य तव पुत्रेण चोदिताः
दुर्मुख, कृतवर्मा, कृप, शल्य आणि विविंशती — हे सर्व तुझ्या पुत्राने सांगितल्यावर, भीष्माला काळजीपूर्वक वेढून उभे राहिले.
एतैरतिरथैर्गुप्तः पञ्चभिर्भरतर्षभः । पाण्डवानामनीकानि विजगाहे महारथः
हे भरतश्रेष्ठ, या पाच अतिशय पराक्रमी रथींनी राखला गेलेला तो महाबली भीष्म, पांडवांच्या सैन्यात घुसला.