सोऽथ श्रुत्वापि तद्वाक्यं तस्या राजा स्मरन्नपि। अब्रवीन्न स्मरामीति त्वया भद्रे समागमम्
पण तिचं बोलणं ऐकून आणि तिला आठवूनही, राजाने म्हटलं, 'माझं तुझ्याशी मिलन झालं होतं, असं मला आठवत नाही, सुभगे.'
मैथुनं च वृथा नाहं गच्छेयमिति मे मतिः। नाभिजानामि कल्याणि त्वया सह समागमम्
'मी व्यर्थ संबंध ठेवू इच्छित नाही; माझा असाच निर्धार आहे. मला तुझ्याशी काहीच मिलन झालं होतं, असं आठवत नाही, कल्याणी.'
धर्मार्थकामसंबन्धं न स्मरामि त्वया सह। गच्छ वा तिष्ठ वा कामं यद्वापीच्छसि तत्कुरु
'धर्म, अर्थ किंवा काम यापैकी तुझ्याशी काहीच नातं मला आठवत नाही. तुला हवं तर जा, नाहीतर राहा, किंवा तुला जे हवं ते कर.'
संरम्भामर्षताम्राक्षी स्फुरमाणोष्ठसंपुटा। कटाक्षैर्निर्दहन्तीव तिर्यग्राजानमैक्षत
राग आणि अपमानाने तिचे डोळे लाल झाले, ओठ थरथरत होते, आणि ती राजाकडे तिरक्या नजरेने पाहू लागली, जणू नजरेने त्याला जाळत होती.
आकारं गूहमाना च मन्युना च समीरितम्। तपसा संभृतं तेजो धारयामास वै तदा
ती आपला चेहरा आणि मनातील संताप लपवत, तपाने मिळवलेली तेज आतून आवरू लागली.
सा मुहूर्तमिव ध्यात्वा दुःखामर्षसमन्विता। भर्तारमभिसंप्रेक्ष्य यथान्यायं वचोऽब्रवीत्
ती थोडा वेळ विचारात पडली, दुःख आणि अपमानाने भरली होती. मग पतीकडे पाहून योग्य शब्द बोलली.
जानन्नपि महाराज कस्मादेवं प्रभाषसे। न जानामीति निःशङ्कं यथान्यः प्राकृतस्तथा
'राजा, तुला सगळं माहीत असून असं का बोलतोस? तू काहीच माहीत नाही असं निर्धास्तपणे सांगतोस, जसं एखादा सामान्य माणूस सांगेल.'
तस्य ते हृदयं वेद सत्यस्यैवानृतस्य च। साक्षिणं बत कल्याणमात्मानमवमन्यसे
'तुझं हृदय सत्य आणि असत्य दोन्ही जाणतं. पण, कल्याणी, स्वतःचाच साक्षीदार असलेला आत्मा तू दुर्लक्ष करतोस.'
योऽन्यथा सन्तमात्मानन्यथा प्रतिपद्यते। किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा
'जो स्वतः वेगळा असून वेगळं वागतो, त्याने कोणतं पाप नाही केलं? तो तर स्वतःचं चोरून घेणाऱ्या चोरासारखाच आहे.'
एकोऽहमस्मीति च मन्यसे त्वं न हृच्छयं वेत्सि मुनिं पुराणम्। यो वेदिता कर्मणः पापकस्य तस्यान्तिके त्वं वृजिनं करोषि
'तू स्वतःला एकटा समजतोस, पण हृदयात असलेल्या त्या प्राचीन ऋषीला ओळखत नाहीस, जो पाप कर्म जाणतो; त्याच्या साक्षीनेच तू चुकीचं करतोस.'
धर्म एव हि साधूनां सर्वेषां हितकारणम्। नित्यं मिथ्याविहीनानां न च दुःखावहो भवेत्
'सज्जनांसाठी धर्मच सर्वांचं कल्याण करणारा आहे, तो नेहमीच खोटेपणापासून दूर असतो आणि कधीच दुःख देत नाही.'
मन्यते पापकं कृत्वा न कश्चिद्वेत्ति मामिति। विदन्ति चैनं देवाश्च यश्चैवान्तरपूरुषः
'कोणी वाईट केल्यावर असं समजतो की मला कोणीच ओळखत नाही; पण देव आणि अंतःकरणातील आत्मा त्याला जाणतात.'
आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च। अहश्च रात्रिश्च उभे च सन्ध्ये धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम्
सूर्य, चंद्र, वारा, आग, आकाश, पृथ्वी, पाणी, मन, यम, दिवस, रात्र, दोन्ही संध्याकाळी आणि धर्म — हे सगळे माणसाच्या वागणुकीचं ज्ञान ठेवतात.
यमो वैवस्वतस्तस्य निर्यातयति दुष्कृतम्। हृदि स्थितः कर्मसाक्षी क्षेत्रज्ञो यस्य तुष्यति
यम, विवस्वताचा मुलगा, माणसाच्या वाईट कर्मांना शिक्षा देतो; आणि मनात बसलेला, सगळ्या कर्मांचा साक्षी असणारा, जो क्षेत्रज्ञ आहे, तो चांगल्या माणसावर संतुष्ट होतो.
न तुष्यति च यस्यैष पुरुषस्य दुरात्मनः। तं यमः पापकर्माणं निर्भर्त्सयति दुष्कृतम्
पण जर हा अंतर्यामी वाईट माणसावर समाधानी नसेल, तर यम त्या पाप करणाऱ्याला त्याच्या वाईट कर्मांसाठी फटकारतो.
योऽवमत्यात्मनात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते। न तस्य देवाः श्रेयांसो यस्यात्मापि न कारणम्
जो स्वतःच्या मनाचा अवमान करतो आणि वेगळ्या मार्गाने वागतो, त्याला देवांची कृपा मिळत नाही, कारण त्याच्यासाठी स्वतःच कारण होत नाही.
स्वयं प्राप्तेति मामेवं मावमंस्था पतिव्रताम्। अर्चार्हां नार्चयसि मां स्वयं भार्यामुपस्थिताम्
माझं सहज मिळणं असं समजू नकोस, आणि तुझ्या पतीव्रता पत्नीचा तिरस्कार करू नकोस; मी तुझ्यासमोर उभी आहे, पूजेच्या योग्य असूनही, तू माझा सन्मान करत नाहीस.
किमर्थं मां प्राकृतवदुपप्रेक्षसि संसदि। नखल्वहमिदं शून्ये रौमि किं न शृणोषि मे
सभेत तू मला साध्या स्त्रीसारखं का वागवतोस? मी हे शब्द उगाच बोलत नाही, मग माझं ऐकत का नाहीस?
यदि मे याचमानाया वचनं न करिष्यसि। दुष्यन्त शतधा त्वद्य मूर्धा ते विफलिष्यति
दुष्यंत, मी इतकी विनवणी करत असताना जर तू माझं ऐकलं नाहीस, तर आज तुझं डोकं शंभर तुकड्यांत फुटेल.
जायां पतिः संप्रविश्य यदस्यां जायते पुनः। जायायास्तद्धि जायात्वं पौराणाः कवयो विदुः
पती पत्नीमध्ये एकरूप झाल्यावर आणि तिच्या पोटी मूल जन्माला आलं, तर तेच तिचं खरं अपत्य आहे, असं प्राचीन ऋषींनी सांगितलं आहे.
यदागमवतः पुंसस्तदपत्यं प्रजायते। तत्तारयति संतत्या पूर्वप्रेतान्पितामहान्
जो पुरुष योग्य मार्गाने चालतो, त्याला जेव्हा पुत्र होतो, तेव्हा तो पुत्र आपल्या वंशाच्या जोरावर पूर्वजांना तारतो.
पुन्नाम्नो नरकाद्यस्मात्पितरं त्रायते सुतः। तस्मात्पुत्र इति प्रोक्तः पूर्वमेव स्वयंभुवा
पुत्र आपल्या वडिलांना 'पु' नावाच्या नरकातून वाचवतो, म्हणून त्याला 'पुत्र' असं म्हटलं जातं — हे स्वयंभूने पूर्वी सांगितलं आहे.
पुत्रेण लोकाञ्जयन्ति पौत्रेणानन्त्यमश्नुते। अथ पौत्रस्य पुत्रेण मोदन्ते प्रपितामहाः
पुत्रामुळे माणूस सर्व लोक जिंकतो; नातवामुळे त्याला अमरत्व मिळतं; आणि नातवाच्या मुलामुळे परपितामहांना आनंद मिळतो.
सा भार्या या गृहे दक्षा सा भार्या या प्रजावती। सा भार्या या पतिप्राणा सा भार्या या पतिव्रता
तीच खरी पत्नी जी घरात कुशल आहे, जी संततीला जन्म देते, जी पतीवर प्रेम करते आणि जी पतीव्रता आहे.
अर्धं भार्या मनुष्यस्य भार्या श्रेष्ठतमः सखा। भार्या मूलं त्रिवर्गस्य यः सभार्यः स बन्धुमान्
पत्नी म्हणजे माणसाचं अर्ध अंग आहे; तीच त्याची सर्वात चांगली मैत्रीण आहे; तीच धर्म, अर्थ आणि काम या तीनही पुरुषार्थांची मूळ आहे; ज्याच्याकडे पत्नी आहे तोच खरा नातलग आहे.
भार्यावन्तः क्रियावन्तः सभार्या गृहमेधिनः। भार्यावन्तः प्रमोदन्ते भार्यावन्तः श्रियावृताः
पत्नी असलेल्या गृहस्थांचे सर्व कृत्ये पूर्ण होतात; ज्यांच्याकडे पत्नी आहे ते नेहमी आनंदी असतात; आणि त्यांच्याकडे समृद्धी असते.
सखायः प्रविविक्तेषु भवन्त्येताः प्रियंवदाः। पितरो धर्मकार्येषु भवन्त्यार्तस्य मातरः
एकांतात पत्नी प्रिय मैत्रीण असते; धर्मकार्याच्या वेळी ती वडिलांसारखी असते; आणि दुःखाच्या वेळी ती आईसारखी असते.
कान्तारेष्वपि विश्रामो जनस्याध्वनि कस्य वै। यः सदारः स विश्वास्यस्तस्माद्दाराः परा गतिः
माणूस जरी जंगलात किंवा प्रवासात असला, तरी पत्नी असल्याने त्याला विश्रांती मिळते; ज्याच्याकडे पत्नी आहे तोच विश्वासू असतो, म्हणून पत्नी हीच श्रेष्ठ आश्रय आहे.
संसरन्तमभिप्रेतं विषमेष्वेकपातिनम्। भार्यैवान्वेति भर्तारं सततं या पतिव्रता
माणूस संकटात किंवा अडचणीत सापडला, तरी त्याच्या मागे नेहमी त्याची पतीव्रता पत्नीच उभी असते.
प्रथमं संस्थिता भार्या पतिं प्रेत्य प्रतीक्षते। पूर्वप्रेतं तु भर्तारं पश्चात्साप्यनुगच्छति
पत्नी आधी मरण पावली, तर ती पतीची वाट पाहते; आणि जर पती आधी गेला, तर ती नंतर त्याच्यामागे जाते.