शकुन्तला नतशिराः परं हर्षमवाप्य च।' पूजयित्वा यथान्यायमब्रवीत्तं शकुन्तला
शकुंतला डोकं वाकवून, अत्यंत आनंदाने, योग्य रीतीने राजाचं पूजन करून त्याच्याशी बोलू लागली.
अभिवादय राजानं पितरं ते दृढव्रतम्। एवमुक्त्वा सुतं तत्र लज्जानतमुखी स्थिता
ती म्हणाली, 'राजाला, तुझ्या पित्याला, वंदन कर, तो दृढव्रती आहे'; असं सांगून ती लाजेने खाली मान घालून उभी राहिली.
स्तम्भमालिङ्ग्य राजानं प्रसीदस्वेत्युवाच सा। शाकुन्तलोपि राजानमभिवाद्य कृताञ्जलिः
स्तंभाला धरून तिने राजाला म्हणाली, 'कृपा करा'; आणि शकुंतलेचा मुलगाही हात जोडून राजाला वंदन करू लागला.
हर्षेणोत्फुल्लनयनो राजानं चान्ववैक्षत। दुष्यन्तो धर्मबुद्ध्या तु चिन्तयन्नेव सोब्रवीत्
आनंदाने त्याच्या डोळ्यात उमटलेली चमक, तो राजाकडे पाहत होता; पण दुश्यंत धर्मबुद्धीने विचार करत म्हणाला—
किमागमनकार्यं ते ब्रूहि त्वं वरवर्णिनि। करिष्यामि न संदेहः सपुत्राया विशेषतः
तुझं इथं येण्याचं कारण काय आहे, सुंदर स्त्री? सांग, मी नक्कीच ते करीन, विशेषतः तुझ्यासाठी आणि तुझ्या मुलासाठी.
प्रसीदस्व महाराज वक्ष्यामि पुरुषोत्तम। एष पुत्रो हि ते राजन्मय्युत्पन्नः परंतप
राजा, कृपा कर आणि ऐक, मी सांगते. हा मुलगा, पराक्रमी राजन, तुझ्याच पोटी माझ्यापासून जन्मलेला आहे.
तस्मात्पुत्रस्त्वया राजन्यौवराज्येऽभिषिच्यताम्। यथोक्तमाश्रमे तस्मिन्वर्तस्व पुरुषोत्तम
म्हणून, राजन, या मुलाला युवराजपदावर बसव. आश्रमात जसं ठरवलं होतं, तसंच वाग, श्रेष्ठ पुरुषा.
मया समागमे पूर्वं कृतः स समयस्त्वया। तत्त्वं स्मर महाबाहो कण्वाश्रमपदं प्रति
आपल्या भेटीत तू दिलेला शब्द आठव, महाबाहू. तो कन्वाच्या आश्रमाबद्दलचाच होता.
तस्योपभोगसक्तस्य स्त्रीषु चान्यासु भारत। शकुन्तला सपुत्रा च मनस्यन्तरधीयत
पण जेव्हा तो भोग आणि इतर स्त्रियांमध्ये गुंतला, तेव्हा भरतवंशीय, शकुंतला आणि तिचा मुलगा त्याच्या मनातून नाहीसे झाले.
स धारयन्मनस्येनां सपुत्रां सस्मितां तदा। तदोपगृह्य मनसा चिरं सुखमवाप सः
मग त्याने तिचा आणि मुलाचा स्मरण करून, हसत त्यांच्या आठवणीने मनातच त्यांना जवळ घेतलं आणि खूप काळ आनंद मिळवला.
सोऽथ श्रुत्वापि तद्वाक्यं तस्या राजा स्मरन्नपि। अब्रवीन्न स्मरामीति त्वया भद्रे समागमम्
पण तिचं बोलणं ऐकून आणि तिला आठवूनही, राजाने म्हटलं, 'माझं तुझ्याशी मिलन झालं होतं, असं मला आठवत नाही, सुभगे.'
मैथुनं च वृथा नाहं गच्छेयमिति मे मतिः। नाभिजानामि कल्याणि त्वया सह समागमम्
'मी व्यर्थ संबंध ठेवू इच्छित नाही; माझा असाच निर्धार आहे. मला तुझ्याशी काहीच मिलन झालं होतं, असं आठवत नाही, कल्याणी.'
धर्मार्थकामसंबन्धं न स्मरामि त्वया सह। गच्छ वा तिष्ठ वा कामं यद्वापीच्छसि तत्कुरु
'धर्म, अर्थ किंवा काम यापैकी तुझ्याशी काहीच नातं मला आठवत नाही. तुला हवं तर जा, नाहीतर राहा, किंवा तुला जे हवं ते कर.'
संरम्भामर्षताम्राक्षी स्फुरमाणोष्ठसंपुटा। कटाक्षैर्निर्दहन्तीव तिर्यग्राजानमैक्षत
राग आणि अपमानाने तिचे डोळे लाल झाले, ओठ थरथरत होते, आणि ती राजाकडे तिरक्या नजरेने पाहू लागली, जणू नजरेने त्याला जाळत होती.
आकारं गूहमाना च मन्युना च समीरितम्। तपसा संभृतं तेजो धारयामास वै तदा
ती आपला चेहरा आणि मनातील संताप लपवत, तपाने मिळवलेली तेज आतून आवरू लागली.
सा मुहूर्तमिव ध्यात्वा दुःखामर्षसमन्विता। भर्तारमभिसंप्रेक्ष्य यथान्यायं वचोऽब्रवीत्
ती थोडा वेळ विचारात पडली, दुःख आणि अपमानाने भरली होती. मग पतीकडे पाहून योग्य शब्द बोलली.
जानन्नपि महाराज कस्मादेवं प्रभाषसे। न जानामीति निःशङ्कं यथान्यः प्राकृतस्तथा
'राजा, तुला सगळं माहीत असून असं का बोलतोस? तू काहीच माहीत नाही असं निर्धास्तपणे सांगतोस, जसं एखादा सामान्य माणूस सांगेल.'
तस्य ते हृदयं वेद सत्यस्यैवानृतस्य च। साक्षिणं बत कल्याणमात्मानमवमन्यसे
'तुझं हृदय सत्य आणि असत्य दोन्ही जाणतं. पण, कल्याणी, स्वतःचाच साक्षीदार असलेला आत्मा तू दुर्लक्ष करतोस.'
योऽन्यथा सन्तमात्मानन्यथा प्रतिपद्यते। किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा
'जो स्वतः वेगळा असून वेगळं वागतो, त्याने कोणतं पाप नाही केलं? तो तर स्वतःचं चोरून घेणाऱ्या चोरासारखाच आहे.'
एकोऽहमस्मीति च मन्यसे त्वं न हृच्छयं वेत्सि मुनिं पुराणम्। यो वेदिता कर्मणः पापकस्य तस्यान्तिके त्वं वृजिनं करोषि
'तू स्वतःला एकटा समजतोस, पण हृदयात असलेल्या त्या प्राचीन ऋषीला ओळखत नाहीस, जो पाप कर्म जाणतो; त्याच्या साक्षीनेच तू चुकीचं करतोस.'
धर्म एव हि साधूनां सर्वेषां हितकारणम्। नित्यं मिथ्याविहीनानां न च दुःखावहो भवेत्
'सज्जनांसाठी धर्मच सर्वांचं कल्याण करणारा आहे, तो नेहमीच खोटेपणापासून दूर असतो आणि कधीच दुःख देत नाही.'
मन्यते पापकं कृत्वा न कश्चिद्वेत्ति मामिति। विदन्ति चैनं देवाश्च यश्चैवान्तरपूरुषः
'कोणी वाईट केल्यावर असं समजतो की मला कोणीच ओळखत नाही; पण देव आणि अंतःकरणातील आत्मा त्याला जाणतात.'
आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलश्च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च। अहश्च रात्रिश्च उभे च सन्ध्ये धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम्
सूर्य, चंद्र, वारा, आग, आकाश, पृथ्वी, पाणी, मन, यम, दिवस, रात्र, दोन्ही संध्याकाळी आणि धर्म — हे सगळे माणसाच्या वागणुकीचं ज्ञान ठेवतात.
यमो वैवस्वतस्तस्य निर्यातयति दुष्कृतम्। हृदि स्थितः कर्मसाक्षी क्षेत्रज्ञो यस्य तुष्यति
यम, विवस्वताचा मुलगा, माणसाच्या वाईट कर्मांना शिक्षा देतो; आणि मनात बसलेला, सगळ्या कर्मांचा साक्षी असणारा, जो क्षेत्रज्ञ आहे, तो चांगल्या माणसावर संतुष्ट होतो.
न तुष्यति च यस्यैष पुरुषस्य दुरात्मनः। तं यमः पापकर्माणं निर्भर्त्सयति दुष्कृतम्
पण जर हा अंतर्यामी वाईट माणसावर समाधानी नसेल, तर यम त्या पाप करणाऱ्याला त्याच्या वाईट कर्मांसाठी फटकारतो.
योऽवमत्यात्मनात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते। न तस्य देवाः श्रेयांसो यस्यात्मापि न कारणम्
जो स्वतःच्या मनाचा अवमान करतो आणि वेगळ्या मार्गाने वागतो, त्याला देवांची कृपा मिळत नाही, कारण त्याच्यासाठी स्वतःच कारण होत नाही.
स्वयं प्राप्तेति मामेवं मावमंस्था पतिव्रताम्। अर्चार्हां नार्चयसि मां स्वयं भार्यामुपस्थिताम्
माझं सहज मिळणं असं समजू नकोस, आणि तुझ्या पतीव्रता पत्नीचा तिरस्कार करू नकोस; मी तुझ्यासमोर उभी आहे, पूजेच्या योग्य असूनही, तू माझा सन्मान करत नाहीस.
किमर्थं मां प्राकृतवदुपप्रेक्षसि संसदि। नखल्वहमिदं शून्ये रौमि किं न शृणोषि मे
सभेत तू मला साध्या स्त्रीसारखं का वागवतोस? मी हे शब्द उगाच बोलत नाही, मग माझं ऐकत का नाहीस?
यदि मे याचमानाया वचनं न करिष्यसि। दुष्यन्त शतधा त्वद्य मूर्धा ते विफलिष्यति
दुष्यंत, मी इतकी विनवणी करत असताना जर तू माझं ऐकलं नाहीस, तर आज तुझं डोकं शंभर तुकड्यांत फुटेल.
जायां पतिः संप्रविश्य यदस्यां जायते पुनः। जायायास्तद्धि जायात्वं पौराणाः कवयो विदुः
पती पत्नीमध्ये एकरूप झाल्यावर आणि तिच्या पोटी मूल जन्माला आलं, तर तेच तिचं खरं अपत्य आहे, असं प्राचीन ऋषींनी सांगितलं आहे.