अभयं सत्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः । दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्
भीती न वाटणं, मनाची शुद्धता, ज्ञान आणि योगात स्थिरता, दान, संयम, यज्ञ, वेदांचा अभ्यास, तप आणि प्रामाणिकपणा —
अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् । दया भूतेष्वलोलुत्वं मार्दवं ह्रीरचापलम्
अहिंसा, सत्य, राग न येणं, त्याग, शांतता, कोणावरही वाईटपणा न ठेवणं, सर्व प्राण्यांवर दया, लोभ नसणं, सौम्यपणा, लाज आणि अस्थिरपणा न असणं —
तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता । भवन्ति संपदं दैवीमभिजातस्य भारत
तेज, क्षमा, चिकाटी, स्वच्छता, मत्सर नसणं आणि गर्व न ठेवणं — हे सर्व दिव्य गुण असलेल्या माणसात असतात, हे भारत.
दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च । अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ संपदमासुरीम्
ढोंग, गर्व, अहंकार, राग, कठोरपणा आणि अज्ञान — हे सर्व आसुरी गुण असलेल्या माणसात असतात, हे पार्था.
दैवी संपद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता। मा शुचः संपदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव
दिव्य गुण मुक्तीला नेतात, तर आसुरी गुण बंधनात टाकतात असं मानलं जातं. तू दुःखी होऊ नकोस, कारण तू दिव्य गुणांनी जन्मलेला आहेस, हे पांडवा.
द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन्दैव आसुर एव च। दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु
या जगात दोन प्रकारची माणसं आहेत — एक दिव्य आणि दुसरी आसुरी. दिव्य गुण मी विस्ताराने सांगितले, आता आसुरी गुण माझ्याकडून ऐक, हे पार्था.
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः। न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते
आसुरी लोकांना कर्तव्य आणि त्याग याचा मार्ग माहीत नसतो. त्यांच्यात स्वच्छता, योग्य वर्तन आणि सत्य नसतं.
असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । अपरस्परसंभूतं किमन्यत्कामहैतुकम्
ते म्हणतात की, जग हे खोटं आहे, त्याला आधार नाही, तो कोणाच्याही अधीन नाही. स्त्री-पुरुषांच्या संगातूनच ते निर्माण झालंय आणि इच्छा हाच त्याचा कारण आहे — दुसरं काही नाही.
एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः । प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः
अशी दृष्टी ठेवून, स्वतःला हरवलेले, थोड्या समजुतीचे, क्रूर कृत्य करणारे हे लोक जगाचे शत्रू बनून त्याच्या नाशासाठी उभे राहतात.
काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः । मोहाद्गृहीत्वाऽसद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः
कधीही न संपणाऱ्या इच्छेला धरून, ढोंग, गर्व आणि अहंकाराने भरलेले, मोहामुळे चुकीच्या मतांना धरून, हे लोक अशुद्ध व्रतांनी वागत असतात.
चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः। कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः
असंख्य चिंता, ज्या मृत्यूपर्यंत संपत नाहीत, अशा चिंता यांनी बांधलेले, कामभोग हाच जीवनाचा हेतू आहे असं ठाम मानणारे हे लोक असतात.
आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः । ईहन्तो कामभोगार्थमन्यायेनार्थसंचयान्
शेकडो आशांच्या दोऱ्यांनी बांधलेले, इच्छा आणि राग यांना वाहून गेलेले, हे लोक कामभोगासाठी अन्यायाने धन मिळवण्याचा प्रयत्न करतात.
इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् । इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम्
आज मी हे मिळवलं आहे, आणि माझी इच्छा पूर्ण करणार आहे. माझ्याकडे हे आहेच, आणि पुन्हा मला आणखी धन मिळणार आहे.
असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि। ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी
तो शत्रू मी मारला आहे, आणि इतरांनाही मी मारणार आहे. मीच सर्वांचा स्वामी, मीच उपभोग घेणारा, मी सिद्ध, बलवान आणि सुखी आहे.
आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योस्ति सदृशो मया । यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः
मी श्रीमंत आहे, मोठ्या घरात जन्मलो आहे; माझ्यासारखा दुसरा कोण आहे? मी यज्ञ करीन, दान देईन, आणि आनंद घेईन—अशा प्रकारे अज्ञानामुळे ते फसलेले असतात.
अनेकचित्तविभ्रान्त मोहजालसमावृताः । प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ
अनेक विचारांनी गोंधळलेले, मोहाच्या जाळ्यात अडकलेले, विषयांच्या सुखात गुंतलेले हे लोक अपवित्र नरकात पडतात.
आत्मसंभाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः । यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम्
स्वतःवर गर्व करणारे, हट्टी, धन आणि मानाचा अभिमान असलेले, हे लोक केवळ नावापुरते यज्ञ करतात, तेही दांभिकपणाने आणि योग्य पद्धतीशिवाय.
अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः । मामत्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः
अहंकार, बळ, गर्व, इच्छा आणि राग यावर अवलंबून राहून, हे लोक माझ्यावर आणि इतरांच्या देहात असलेल्या माझ्यावर द्वेष करतात आणि मत्सर करतात.
तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु
हे द्वेष करणारे, क्रूर, नीच माणसे मी जन्मोजन्मी असुरांच्या वाईट गर्भात टाकतो.
आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनिजन्मनि । मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्
असुरी गर्भात जन्म घेऊन, मूढपणाने जन्मोन्मुख होत राहतात; मला न मिळवता, कुंतीपुत्रा, ते नीच अवस्थेला जातात.
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः । कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्रयं त्यजेत्
नरकाला नेणारी तीन दारे आहेत—इच्छा, राग आणि लोभ. म्हणून हे तिघे सोडावे.
एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः । आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम्
हे तीन अंधाराचे दरवाजे सोडून जो माणूस वागतो, तो स्वतःच्या कल्याणासाठी वागत असतो आणि शेवटी सर्वोच्च स्थितीला पोहोचतो.
यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः। न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्
जो शास्त्राचे नियम सोडून आपल्या इच्छेप्रमाणे वागतो, तो ना सिद्धी मिळवतो, ना सुख, ना सर्वोच्च अवस्था.
तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ । ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि
म्हणून काय करावे आणि काय करू नये हे ठरवताना शास्त्रच प्रमाण आहे. शास्त्राने सांगितलेले नियम जाणून, तुला इथे तसेच वागावे लागेल.
ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विता। तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्वमाहो सजस्तमः
जे लोक शास्त्राचे नियम टाकून श्रद्धेने पूजा करतात, त्यांची स्थिती काय, कृष्णा? ती सत्त्वगुणी आहे का, रजोगुणी की तमोगुणी?
त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा। सात्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां श्रृणु
सर्व सजीवांमध्ये श्रद्धा तीन प्रकारची असते—ती त्यांच्या स्वभावाप्रमाणे सत्त्वगुणी, रजोगुणी आणि तमोगुणी असते. ती ऐक.
सत्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत। श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः
सर्वांच्या स्वभावानुसार त्यांची श्रद्धा असते, भारत. माणूस श्रद्धेने बनलेला असतो; ज्याची जशी श्रद्धा, तो तसाच असतो.
यजन्ते सात्विका देवान्यक्षरक्षांसि राजसाः। प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः
सत्त्वगुणी लोक देवांची पूजा करतात; रजोगुणी यक्ष आणि राक्षसांची पूजा करतात; तर तमोगुणी लोक प्रेत आणि इतर भूतांची पूजा करतात.
अशास्त्रविहितं घोरं तप्यन्ते ये तपो जनाः । दम्भाहङ्कारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः
जे लोक शास्त्राने न सांगितलेल्या, भयंकर तपस्येला धरतात, आणि दांभिकपणा, अहंकार, इच्छा, आसक्ती आणि बळ याने प्रेरित असतात—
कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः। मां चैवान्तः शरीरस्थं तान्विद्ध्यासुरनिश्चयान्
ते आपल्या शरीरातील पंचमहाभूतांना त्रास देतात, समज न ठेवता, आणि शरीरात असलेल्या मलाही यातना देतात—त्यांना असुरी वृत्तीचे समज.