यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् । यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः
परिश्रम करणारे योगी आपल्या आत असलेल्या या आत्म्याला पाहतात; पण ज्यांचं मन शुद्ध नाही, ते कितीही प्रयत्न केले तरी त्याला पाहू शकत नाहीत.
यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम्। यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मार्मकम्
सूर्यामध्ये असलेलं तेज, जे सगळ्या जगाला प्रकाश देतं, चंद्रात आणि अग्नीत असलेलं तेज—हे माझंच तेज आहे असं जाण.
गामाविश्य च भूतानि धारयम्यहमोजसा । पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः
मी पृथ्वीमध्ये प्रवेश करून माझ्या शक्तीने सर्व जीवांना धरून ठेवतो, आणि चंद्ररूप होऊन सर्व वनस्पतींना रस देतो.
अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः । प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्
मी वैश्वानर अग्नी होऊन सर्व प्राण्यांच्या शरीरात वास करतो, प्राण आणि अपान यांच्या साह्याने चार प्रकारचं अन्न पचवतो.
सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च । वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम्
मी सर्वांच्या हृदयात वास करतो. माझ्यापासूनच आठवण, ज्ञान आणि विस्मरण हे येते. सर्व वेदांनी मला ओळखावं असं सांगितलं आहे. वेदांचा आणि वेदान्ताचा कर्ता, जाणणारा मीच आहे.
द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च। क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते
या जगात दोन प्रकारचे पुरुष आहेत – नाश पावणारे आणि नाश न होणारे. सर्व सजीव नाश पावतात, पण जो कायम आहे त्याला अविनाशी म्हणतात.
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः
पण एक सर्वोच्च पुरुष आहे, ज्याला परमात्मा म्हणतात. तो या तिन्ही लोकांत प्रवेश करून, अविनाशी ईश्वर म्हणून सर्वांचा आधार घेतो.
यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रस्थितः पुरुषोत्तमः
कारण मी नाश पावणाऱ्यांपेक्षा आणि अविनाशांपेक्षाही श्रेष्ठ आहे. म्हणूनच या जगात आणि वेदांत मला पुरुषोत्तम म्हणून ओळखतात.
यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत
जो कोणी मला पुरुषोत्तम म्हणून समजतो, तो सर्व काही जाणणारा होतो आणि तो मला सर्व भावाने भक्ती करतो, हे भारत.
इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ। एवद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत
हे निष्पापा, मी हे अतिशय गुप्त शास्त्र सांगितलं. हे समजून जो कोणी आहे तो बुद्धिमान होतो आणि त्याचं सर्व कर्तव्य पूर्ण होतं, हे भारत.
अभयं सत्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः । दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम्
भीती न वाटणं, मनाची शुद्धता, ज्ञान आणि योगात स्थिरता, दान, संयम, यज्ञ, वेदांचा अभ्यास, तप आणि प्रामाणिकपणा —
अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् । दया भूतेष्वलोलुत्वं मार्दवं ह्रीरचापलम्
अहिंसा, सत्य, राग न येणं, त्याग, शांतता, कोणावरही वाईटपणा न ठेवणं, सर्व प्राण्यांवर दया, लोभ नसणं, सौम्यपणा, लाज आणि अस्थिरपणा न असणं —
तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता । भवन्ति संपदं दैवीमभिजातस्य भारत
तेज, क्षमा, चिकाटी, स्वच्छता, मत्सर नसणं आणि गर्व न ठेवणं — हे सर्व दिव्य गुण असलेल्या माणसात असतात, हे भारत.
दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च । अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ संपदमासुरीम्
ढोंग, गर्व, अहंकार, राग, कठोरपणा आणि अज्ञान — हे सर्व आसुरी गुण असलेल्या माणसात असतात, हे पार्था.
दैवी संपद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता। मा शुचः संपदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव
दिव्य गुण मुक्तीला नेतात, तर आसुरी गुण बंधनात टाकतात असं मानलं जातं. तू दुःखी होऊ नकोस, कारण तू दिव्य गुणांनी जन्मलेला आहेस, हे पांडवा.
द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन्दैव आसुर एव च। दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु
या जगात दोन प्रकारची माणसं आहेत — एक दिव्य आणि दुसरी आसुरी. दिव्य गुण मी विस्ताराने सांगितले, आता आसुरी गुण माझ्याकडून ऐक, हे पार्था.
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः। न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते
आसुरी लोकांना कर्तव्य आणि त्याग याचा मार्ग माहीत नसतो. त्यांच्यात स्वच्छता, योग्य वर्तन आणि सत्य नसतं.
असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । अपरस्परसंभूतं किमन्यत्कामहैतुकम्
ते म्हणतात की, जग हे खोटं आहे, त्याला आधार नाही, तो कोणाच्याही अधीन नाही. स्त्री-पुरुषांच्या संगातूनच ते निर्माण झालंय आणि इच्छा हाच त्याचा कारण आहे — दुसरं काही नाही.
एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः । प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः
अशी दृष्टी ठेवून, स्वतःला हरवलेले, थोड्या समजुतीचे, क्रूर कृत्य करणारे हे लोक जगाचे शत्रू बनून त्याच्या नाशासाठी उभे राहतात.
काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः । मोहाद्गृहीत्वाऽसद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः
कधीही न संपणाऱ्या इच्छेला धरून, ढोंग, गर्व आणि अहंकाराने भरलेले, मोहामुळे चुकीच्या मतांना धरून, हे लोक अशुद्ध व्रतांनी वागत असतात.
चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः। कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः
असंख्य चिंता, ज्या मृत्यूपर्यंत संपत नाहीत, अशा चिंता यांनी बांधलेले, कामभोग हाच जीवनाचा हेतू आहे असं ठाम मानणारे हे लोक असतात.
आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः । ईहन्तो कामभोगार्थमन्यायेनार्थसंचयान्
शेकडो आशांच्या दोऱ्यांनी बांधलेले, इच्छा आणि राग यांना वाहून गेलेले, हे लोक कामभोगासाठी अन्यायाने धन मिळवण्याचा प्रयत्न करतात.
इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् । इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम्
आज मी हे मिळवलं आहे, आणि माझी इच्छा पूर्ण करणार आहे. माझ्याकडे हे आहेच, आणि पुन्हा मला आणखी धन मिळणार आहे.
असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि। ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी
तो शत्रू मी मारला आहे, आणि इतरांनाही मी मारणार आहे. मीच सर्वांचा स्वामी, मीच उपभोग घेणारा, मी सिद्ध, बलवान आणि सुखी आहे.
आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योस्ति सदृशो मया । यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः
मी श्रीमंत आहे, मोठ्या घरात जन्मलो आहे; माझ्यासारखा दुसरा कोण आहे? मी यज्ञ करीन, दान देईन, आणि आनंद घेईन—अशा प्रकारे अज्ञानामुळे ते फसलेले असतात.
अनेकचित्तविभ्रान्त मोहजालसमावृताः । प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ
अनेक विचारांनी गोंधळलेले, मोहाच्या जाळ्यात अडकलेले, विषयांच्या सुखात गुंतलेले हे लोक अपवित्र नरकात पडतात.
आत्मसंभाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः । यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम्
स्वतःवर गर्व करणारे, हट्टी, धन आणि मानाचा अभिमान असलेले, हे लोक केवळ नावापुरते यज्ञ करतात, तेही दांभिकपणाने आणि योग्य पद्धतीशिवाय.
अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः । मामत्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः
अहंकार, बळ, गर्व, इच्छा आणि राग यावर अवलंबून राहून, हे लोक माझ्यावर आणि इतरांच्या देहात असलेल्या माझ्यावर द्वेष करतात आणि मत्सर करतात.
तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु
हे द्वेष करणारे, क्रूर, नीच माणसे मी जन्मोजन्मी असुरांच्या वाईट गर्भात टाकतो.
आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनिजन्मनि । मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम्
असुरी गर्भात जन्म घेऊन, मूढपणाने जन्मोन्मुख होत राहतात; मला न मिळवता, कुंतीपुत्रा, ते नीच अवस्थेला जातात.