उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः । परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः
तो साक्षी आहे, अनुमती देणारा आहे, पालन करणारा आहे, अनुभव घेणारा आहे, महान स्वामी आहे; आणि या देहात तोच परमात्मा, श्रेष्ठ पुरुष म्हणून ओळखला जातो.
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह । सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते
जो मनुष्य या प्रकारे पुरुष आणि प्रकृतीसह तिच्या गुणांना ओळखतो, तो सर्व प्रकारे वागत असला तरी पुन्हा जन्म घेत नाही.
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना । अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे
काही जण ध्यानाने स्वतःच्या अंतर्यात आत्म्याला पाहतात; काही ज्ञानाच्या मार्गाने, तर काही कर्माच्या मार्गाने आत्म्याला ओळखतात.
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते। तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः
इतर काही जण, असे न कळता, दुसऱ्यांकडून ऐकून भक्ती करतात; तेही ऐकलेल्या गोष्टींना धरून राहतात आणि मृत्यूच्या पार जातात.
यावत्संजायते किंचित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् । क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ
हे भरतश्रेष्ठा, ज्या ज्या सजीव किंवा निर्जीव गोष्टी जन्माला येतात, त्या सर्व क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांच्या एकत्र येण्यानेच निर्माण होतात, हे जाण.
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्। विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति
जो सर्व प्राण्यांमध्ये परमेश्वर समान आहे आणि नाश पावणाऱ्यांमध्येही नाशरहित आहे, असे पाहतो, तोच खरे पाहतो.
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् । न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिं
कारण जो सर्वत्र ईश्वर एकसमान आहे असे पाहतो, तो स्वतःला स्वतःच्या हातून त्रास देत नाही आणि त्यामुळे तो श्रेष्ठ मार्गाला पोहोचतो.
प्रत्यत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः । यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति
जो सर्व कर्मे निसर्गानेच होत असल्याचे पाहतो आणि आत्म्याला कर्ता नाही असे ओळखतो, तोच खरे पाहतो.
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति । तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा
जेव्हा एखादा सर्व भूतांची वेगवेगळी रूपे एका ठिकाणी स्थिर आहेत आणि त्याच्यापासूनच विस्तारतात असे पाहतो, तेव्हा तो ब्रह्माला प्राप्त होतो.
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः । शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते
कारण हा परमात्मा अनादी आणि निर्गुण असल्याने अविनाशी आहे; तो शरीरात असला तरी, हे कौन्तेय, काहीही करीत नाही आणि त्याला काहीही लागून राहत नाही.
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते। सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते
जसे सर्वत्र असलेले आकाश सूक्ष्मतेमुळे कुठेही लागून राहत नाही, तसेच देहात सर्वत्र असलेला आत्मा देखील कुठेही लागून राहत नाही.
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः । क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत
जसा एक सूर्य हे संपूर्ण जग प्रकाशित करतो, तसेच क्षेत्रज्ञ हे संपूर्ण क्षेत्र प्रकाशित करतो, हे भारत.
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा । भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्
जे ज्ञानाच्या डोळ्यांनी क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यातील फरक ओळखतात आणि भूतांची प्रकृतीपासून मुक्तता जाणतात, तेच श्रेष्ठ स्थानाला पोहोचतात.
परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः
मी पुन्हा एकदा ज्ञानांमध्ये श्रेष्ठ असे ज्ञान सांगतो, जे जाणून सर्व ऋषी या जगातून परम सिद्धीला पोहोचले.
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः। सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च
या ज्ञानावर आधार ठेवून, जे माझ्यासारखे झाले आहेत, ते सृष्टीच्या वेळी जन्म घेत नाहीत आणि प्रलयाच्या वेळी त्यांना दुःख होत नाही.
मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम् । संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत
माझे गर्भस्थान म्हणजे महान ब्रह्म; त्यात मी बीज ठेवतो. त्यातून, हे भारत, सर्व प्राण्यांचा जन्म होतो.
सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः संभवन्तिः याः । तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता
हे कौन्तेय, सर्व योनींमध्ये जी जी रूपे जन्माला येतात, त्यांचे गर्भस्थान म्हणजे महान ब्रह्म आणि बीज देणारा पिता मी आहे.
सत्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः । निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्
सत्त्व, रज आणि तम हे गुण प्रकृतीतून उत्पन्न होतात; हे महाबाहो, हेच गुण अविनाशी जीवाला देहाशी बांधून ठेवतात.
तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् । सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ
तेथे सत्त्व हे निर्मळ असल्यामुळे प्रकाशमय आणि दुःखरहित असते. पण, हे पापरहित, ते सुखाची आणि ज्ञानाची आसक्ती लावून ठेवते.
रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् । तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्
रज हे कामवासनेचे आणि इच्छा-आसक्तीपासून उत्पन्न होते असे समज. हे रज, हे कुंतीपुत्रा, कर्माची आसक्ती लावून देऊन देहधारकाला बांधून ठेवते.
तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत
आणि तामस हे अज्ञानातून जन्मते, सर्व प्राण्यांना भ्रमित करते. हे भारत, ते प्रमाद, आळस आणि झोप यांच्यामुळे बांधून ठेवते.
सत्वं सुखे संजयति रजः कर्मणि भारत । ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे संजयत्युत
सत्त्वामुळे सुख मिळते, रजामुळे कर्माकडे ओढा होतो, हे भारत. पण तामस ज्ञान झाकून प्रमादाकडे नेते.
रजस्तमश्चाभिभूय सत्वं भवति भारत। रजः सत्वं तमश्चैव तमः सत्वं रजस्तथा
जेव्हा सत्त्व रज आणि तामस यांना जिंकते तेव्हा सत्त्व प्रबळ होते, हे भारत. तसेच, कधी रज सत्त्व व तामसावर जिंकते, आणि कधी तामस सत्त्व व रजावर जिंकते.
सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्राकाश उपजायते। ज्ञानं यदा तदा विद्याद्विवृद्धं सत्वमित्युत
या देहात सर्व द्वारांतून प्रकाश निर्माण झाला की, तेव्हा समजावे की सत्त्व वाढले आहे.
लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा । रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ
लोभ, प्रवृत्ती, नवनवीन कर्मांची सुरुवात, अस्थिरता आणि इच्छा — हे सर्व रज वाढल्यावर उत्पन्न होतात, हे भरतश्रेष्ठ.
अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च । तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन
अंधार, निष्क्रियता, प्रमाद आणि भ्रम — हे सर्व तामस वाढल्यावर निर्माण होतात, हे कुरुनंदना.
यदा सत्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् । तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते
जेव्हा देहधारी मरणाच्या वेळी सत्त्व वाढलेले असते, तेव्हा तो श्रेष्ठ ज्ञानी लोकांच्या निर्मळ लोकांना प्राप्त होतो.
रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते । तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते
रजमध्ये मरण पावल्यावर तो कर्माशी आसक्त असणाऱ्यांमध्ये जन्म घेतो. तसेच तामसात मरण पावल्यावर तो अज्ञान्यांच्या गर्भात जन्म घेतो.
कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्विकं निर्मलं फलम्। रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम्
सत्कर्माचे फळ निर्मळ आणि सत्त्वगुणी असते असे म्हणतात. रजाचे फळ दुःख असते, आणि तामसाचे फळ अज्ञान असते.
सत्वात्संजायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च। प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च
सत्त्वातून ज्ञान उत्पन्न होते, रजातून फक्त लोभ निर्माण होतो. तामसातून प्रमाद, भ्रम आणि खरेच अज्ञान निर्माण होते.