ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्रुते । अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते
जे जाणणे आवश्यक आहे ते मी सांगतो, जे जाणल्यावर अमरत्व मिळते—ते आदिरहित, सर्वोच्च ब्रह्म, जे न सत्त्व म्हणता येईल, न असत्त्व म्हणता येईल.
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति
त्याचे हात-पाय सर्वत्र आहेत, डोळे, डोके, तोंड सर्वत्र आहेत, कानही सर्वत्र आहेत; ते सर्व जग व्यापून उभे आहे.
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्। असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च
ते सर्व इंद्रियांच्या गुणांतून प्रकट होते, पण स्वतः इंद्रियांशिवाय आहे; आसक्त नसूनही सर्वांना आधार देते; गुणरहित असूनही गुणांचा अनुभव घेते.
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च । सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्
ते सर्व भूतांच्या बाहेर आणि आत आहे, स्थिर आणि चलही आहे; त्याची सूक्ष्मता इतकी आहे की ते ओळखता येत नाही; ते दूरही आहे आणि जवळही आहे.
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् । भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च
ते सर्व भूतांत न विभागलेले असूनही, विभागलेले वाटते; तेच सर्वांचे पालन करणारे, गिळून टाकणारे आणि उत्पन्न करणारे आहे.
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते । ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्
ते सर्व प्रकाशांमध्येही प्रकाश आहे, अंधारापलीकडे आहे असे म्हटले जाते; ते ज्ञान, जाणण्याचे योग्य आणि ज्ञानानेच प्राप्त होणारे, सर्वांच्या हृदयात वास करते.
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः। मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते
अशा प्रकारे क्षेत्र, ज्ञान आणि जाणण्यासारखे काय आहे हे संक्षेपाने सांगितले; माझा भक्त हे समजून घेतल्यावर माझ्या स्वरूपाला पात्र होतो.
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि। विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान्
प्रकृती आणि पुरुष हे दोन्ही आदिरहित आहेत असे जाण, आणि विकार व गुण हे प्रकृतीतूनच उत्पन्न होतात असेही समज.
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते । पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते
कार्य आणि कारणाच्या निर्मितीत प्रकृती कारण आहे असे म्हटले जाते; सुखदुःखाच्या अनुभवात पुरुष कारण आहे असे सांगितले जाते.
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् । कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु
कारण पुरुष प्रकृतीमध्ये राहून प्रकृतीपासून उत्पन्न होणारे गुण अनुभवतो; या गुणांशी असलेली आसक्तीच त्याच्या शुभ-अशुभ जन्मांचे कारण ठरते.
उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः । परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः
तो साक्षी आहे, अनुमती देणारा आहे, पालन करणारा आहे, अनुभव घेणारा आहे, महान स्वामी आहे; आणि या देहात तोच परमात्मा, श्रेष्ठ पुरुष म्हणून ओळखला जातो.
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह । सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते
जो मनुष्य या प्रकारे पुरुष आणि प्रकृतीसह तिच्या गुणांना ओळखतो, तो सर्व प्रकारे वागत असला तरी पुन्हा जन्म घेत नाही.
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना । अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे
काही जण ध्यानाने स्वतःच्या अंतर्यात आत्म्याला पाहतात; काही ज्ञानाच्या मार्गाने, तर काही कर्माच्या मार्गाने आत्म्याला ओळखतात.
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते। तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः
इतर काही जण, असे न कळता, दुसऱ्यांकडून ऐकून भक्ती करतात; तेही ऐकलेल्या गोष्टींना धरून राहतात आणि मृत्यूच्या पार जातात.
यावत्संजायते किंचित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् । क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ
हे भरतश्रेष्ठा, ज्या ज्या सजीव किंवा निर्जीव गोष्टी जन्माला येतात, त्या सर्व क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांच्या एकत्र येण्यानेच निर्माण होतात, हे जाण.
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्। विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति
जो सर्व प्राण्यांमध्ये परमेश्वर समान आहे आणि नाश पावणाऱ्यांमध्येही नाशरहित आहे, असे पाहतो, तोच खरे पाहतो.
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् । न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिं
कारण जो सर्वत्र ईश्वर एकसमान आहे असे पाहतो, तो स्वतःला स्वतःच्या हातून त्रास देत नाही आणि त्यामुळे तो श्रेष्ठ मार्गाला पोहोचतो.
प्रत्यत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः । यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति
जो सर्व कर्मे निसर्गानेच होत असल्याचे पाहतो आणि आत्म्याला कर्ता नाही असे ओळखतो, तोच खरे पाहतो.
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति । तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा
जेव्हा एखादा सर्व भूतांची वेगवेगळी रूपे एका ठिकाणी स्थिर आहेत आणि त्याच्यापासूनच विस्तारतात असे पाहतो, तेव्हा तो ब्रह्माला प्राप्त होतो.
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः । शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते
कारण हा परमात्मा अनादी आणि निर्गुण असल्याने अविनाशी आहे; तो शरीरात असला तरी, हे कौन्तेय, काहीही करीत नाही आणि त्याला काहीही लागून राहत नाही.
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते। सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते
जसे सर्वत्र असलेले आकाश सूक्ष्मतेमुळे कुठेही लागून राहत नाही, तसेच देहात सर्वत्र असलेला आत्मा देखील कुठेही लागून राहत नाही.
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः । क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत
जसा एक सूर्य हे संपूर्ण जग प्रकाशित करतो, तसेच क्षेत्रज्ञ हे संपूर्ण क्षेत्र प्रकाशित करतो, हे भारत.
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा । भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम्
जे ज्ञानाच्या डोळ्यांनी क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यातील फरक ओळखतात आणि भूतांची प्रकृतीपासून मुक्तता जाणतात, तेच श्रेष्ठ स्थानाला पोहोचतात.
परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः
मी पुन्हा एकदा ज्ञानांमध्ये श्रेष्ठ असे ज्ञान सांगतो, जे जाणून सर्व ऋषी या जगातून परम सिद्धीला पोहोचले.
इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः। सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च
या ज्ञानावर आधार ठेवून, जे माझ्यासारखे झाले आहेत, ते सृष्टीच्या वेळी जन्म घेत नाहीत आणि प्रलयाच्या वेळी त्यांना दुःख होत नाही.
मम योनिर्महद्ब्रह्म तस्मिन्गर्भं दधाम्यहम् । संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत
माझे गर्भस्थान म्हणजे महान ब्रह्म; त्यात मी बीज ठेवतो. त्यातून, हे भारत, सर्व प्राण्यांचा जन्म होतो.
सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः संभवन्तिः याः । तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता
हे कौन्तेय, सर्व योनींमध्ये जी जी रूपे जन्माला येतात, त्यांचे गर्भस्थान म्हणजे महान ब्रह्म आणि बीज देणारा पिता मी आहे.
सत्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः । निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम्
सत्त्व, रज आणि तम हे गुण प्रकृतीतून उत्पन्न होतात; हे महाबाहो, हेच गुण अविनाशी जीवाला देहाशी बांधून ठेवतात.
तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् । सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानसङ्गेन चानघ
तेथे सत्त्व हे निर्मळ असल्यामुळे प्रकाशमय आणि दुःखरहित असते. पण, हे पापरहित, ते सुखाची आणि ज्ञानाची आसक्ती लावून ठेवते.
रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् । तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम्
रज हे कामवासनेचे आणि इच्छा-आसक्तीपासून उत्पन्न होते असे समज. हे रज, हे कुंतीपुत्रा, कर्माची आसक्ती लावून देऊन देहधारकाला बांधून ठेवते.