क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम
भारता, सर्व क्षेत्रांमध्ये क्षेत्रज्ञ म्हणून मलाही ओळख. क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांचे जे ज्ञान आहे, तेच मला खरे ज्ञान वाटते.
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् यद्विकारि यतश्च यत्। स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे श्रृणु
हे क्षेत्र काय आहे, कसे आहे, त्याचे रूपांतर कसे होते, ते कुठून आले आहे, क्षेत्रज्ञ कोण आहे आणि त्याची शक्ती काय आहे—हे सर्व मी तुला थोडक्यात सांगतो, ऐक.
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् । ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः
हे ऋषींनी अनेक प्रकारांनी, वेगवेगळ्या छंदांत गाऊन सांगितले आहे आणि ब्रह्मसूत्रातील स्पष्ट, तर्कयुक्त शब्दांनीही ठामपणे मांडले आहे.
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च । इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः
महाभूतं, अहंकार, बुद्धी आणि अव्यक्त, दहा इंद्रिये आणि एक मन, तसेच पाच इंद्रियांचे विषय—
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः । एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्
इच्छा, द्वेष, सुख, दुःख, शरीराचा समूह, चेतना आणि धैर्य—हे सर्व विकारांसह संक्षेपाने क्षेत्र असे म्हटले आहे.
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम्। आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः
नम्रता, अभिमानाचा अभाव, अहिंसा, सहनशीलता, सरळपणा, गुरुसेवा, शुद्धता, स्थैर्य आणि आत्मसंयम—
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च । जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्
इंद्रियांच्या विषयांपासून विरक्ती, अहंकाराचा अभाव आणि जन्म, मृत्यू, वार्धक्य, आजार यातील दोष पाहणे—
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु। नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु
मुलगा, पत्नी, घर यांच्याशी आसक्ती नसणे, आणि हवे-नको घडताना नेहमी मन शांत ठेवणे—
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी । विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि
माझ्यात एकनिष्ठ योगाने खंडित न होणारी भक्ती, एकांत स्थळी राहणे आणि लोकांच्या गर्दीत आसक्ती नसणे—
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा
आध्यात्मिक ज्ञानात सातत्य, तत्त्वज्ञानाचा हेतू समजून घेणे—हेच ज्ञान आहे असे सांगितले आहे; याच्या विरुद्ध जे आहे ते अज्ञान आहे.
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्रुते । अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते
जे जाणणे आवश्यक आहे ते मी सांगतो, जे जाणल्यावर अमरत्व मिळते—ते आदिरहित, सर्वोच्च ब्रह्म, जे न सत्त्व म्हणता येईल, न असत्त्व म्हणता येईल.
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति
त्याचे हात-पाय सर्वत्र आहेत, डोळे, डोके, तोंड सर्वत्र आहेत, कानही सर्वत्र आहेत; ते सर्व जग व्यापून उभे आहे.
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्। असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च
ते सर्व इंद्रियांच्या गुणांतून प्रकट होते, पण स्वतः इंद्रियांशिवाय आहे; आसक्त नसूनही सर्वांना आधार देते; गुणरहित असूनही गुणांचा अनुभव घेते.
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च । सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्
ते सर्व भूतांच्या बाहेर आणि आत आहे, स्थिर आणि चलही आहे; त्याची सूक्ष्मता इतकी आहे की ते ओळखता येत नाही; ते दूरही आहे आणि जवळही आहे.
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् । भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च
ते सर्व भूतांत न विभागलेले असूनही, विभागलेले वाटते; तेच सर्वांचे पालन करणारे, गिळून टाकणारे आणि उत्पन्न करणारे आहे.
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते । ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्
ते सर्व प्रकाशांमध्येही प्रकाश आहे, अंधारापलीकडे आहे असे म्हटले जाते; ते ज्ञान, जाणण्याचे योग्य आणि ज्ञानानेच प्राप्त होणारे, सर्वांच्या हृदयात वास करते.
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः। मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते
अशा प्रकारे क्षेत्र, ज्ञान आणि जाणण्यासारखे काय आहे हे संक्षेपाने सांगितले; माझा भक्त हे समजून घेतल्यावर माझ्या स्वरूपाला पात्र होतो.
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि। विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान्
प्रकृती आणि पुरुष हे दोन्ही आदिरहित आहेत असे जाण, आणि विकार व गुण हे प्रकृतीतूनच उत्पन्न होतात असेही समज.
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते । पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते
कार्य आणि कारणाच्या निर्मितीत प्रकृती कारण आहे असे म्हटले जाते; सुखदुःखाच्या अनुभवात पुरुष कारण आहे असे सांगितले जाते.
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् । कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु
कारण पुरुष प्रकृतीमध्ये राहून प्रकृतीपासून उत्पन्न होणारे गुण अनुभवतो; या गुणांशी असलेली आसक्तीच त्याच्या शुभ-अशुभ जन्मांचे कारण ठरते.
उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः । परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः
तो साक्षी आहे, अनुमती देणारा आहे, पालन करणारा आहे, अनुभव घेणारा आहे, महान स्वामी आहे; आणि या देहात तोच परमात्मा, श्रेष्ठ पुरुष म्हणून ओळखला जातो.
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह । सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते
जो मनुष्य या प्रकारे पुरुष आणि प्रकृतीसह तिच्या गुणांना ओळखतो, तो सर्व प्रकारे वागत असला तरी पुन्हा जन्म घेत नाही.
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना । अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे
काही जण ध्यानाने स्वतःच्या अंतर्यात आत्म्याला पाहतात; काही ज्ञानाच्या मार्गाने, तर काही कर्माच्या मार्गाने आत्म्याला ओळखतात.
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते। तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः
इतर काही जण, असे न कळता, दुसऱ्यांकडून ऐकून भक्ती करतात; तेही ऐकलेल्या गोष्टींना धरून राहतात आणि मृत्यूच्या पार जातात.
यावत्संजायते किंचित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् । क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ
हे भरतश्रेष्ठा, ज्या ज्या सजीव किंवा निर्जीव गोष्टी जन्माला येतात, त्या सर्व क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांच्या एकत्र येण्यानेच निर्माण होतात, हे जाण.
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्। विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति
जो सर्व प्राण्यांमध्ये परमेश्वर समान आहे आणि नाश पावणाऱ्यांमध्येही नाशरहित आहे, असे पाहतो, तोच खरे पाहतो.
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् । न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिं
कारण जो सर्वत्र ईश्वर एकसमान आहे असे पाहतो, तो स्वतःला स्वतःच्या हातून त्रास देत नाही आणि त्यामुळे तो श्रेष्ठ मार्गाला पोहोचतो.
प्रत्यत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः । यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति
जो सर्व कर्मे निसर्गानेच होत असल्याचे पाहतो आणि आत्म्याला कर्ता नाही असे ओळखतो, तोच खरे पाहतो.
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति । तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा
जेव्हा एखादा सर्व भूतांची वेगवेगळी रूपे एका ठिकाणी स्थिर आहेत आणि त्याच्यापासूनच विस्तारतात असे पाहतो, तेव्हा तो ब्रह्माला प्राप्त होतो.
अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः । शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते
कारण हा परमात्मा अनादी आणि निर्गुण असल्याने अविनाशी आहे; तो शरीरात असला तरी, हे कौन्तेय, काहीही करीत नाही आणि त्याला काहीही लागून राहत नाही.