अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च। निर्ममो निरहंकारः समदुःखसुखः क्षमी
जो सर्व प्राण्यांवर द्वेष करत नाही, सर्वांशी मैत्रीने आणि दयाळूपणाने वागतो, ज्याला 'माझे'पणा आणि अहंकार नाही, सुखदुःखात सम आहे आणि क्षमाशील आहे—
संतुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः । मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मे भक्तः स मे प्रियः
जो नेहमी समाधानी असतो, मनावर ताबा ठेवतो, दृढ निश्चयी असतो, मन आणि बुद्धी माझ्यात अर्पण करतो—असा माझा भक्त मला प्रिय आहे.
यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः । हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः
ज्याच्यामुळे लोक घाबरत नाहीत आणि जो लोकांपासून घाबरत नाही, ज्याला आनंद, द्वेष, भीती आणि अस्वस्थता नाही—असा भक्तही मला प्रिय आहे.
अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः । सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः
जो काही अपेक्षा ठेवत नाही, स्वच्छ आहे, कुशल आहे, सर्वांशी तटस्थ आहे, दुःखमुक्त आहे आणि सर्व आरंभांचा त्याग करतो—असा माझा भक्त मला प्रिय आहे.
यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति। शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः
जो न आनंदित होतो, न द्वेष करतो, न शोक करतो, न इच्छा धरतो, शुभ-अशुभाचा त्याग करतो आणि भक्तीने भरलेला आहे—तो मला प्रिय आहे.
समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः । शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः
जो शत्रू-मित्र, मान-अपमान, थंडी-उष्णता, सुख-दुःख या सर्वांत सम आहे आणि ज्याला आसक्ती नाही—
तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी संतुष्टो येन केन चित् । अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नरः
जो निंदा-स्तुतीत सारखा असतो, मौन असतो, जे काही मिळेल त्यात समाधानी असतो, घर नसलेला, स्थिर मनाचा आणि भक्तीने भरलेला आहे—असा मनुष्य मला प्रिय आहे.
ये तु धर्मामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते। श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः
पण जे भक्त श्रद्धेने, मला सर्वोच्च मानून, या अमृतधर्माचे पालन करतात—ते मला अत्यंत प्रिय आहेत.
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च। एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव
केशवा, मला प्रकृती, पुरुष, क्षेत्र, क्षेत्रज्ञ, ज्ञान आणि ज्ञेय यांविषयी जाणून घ्यायचे आहे.
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते। एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः
कौंतल्या, हे शरीर 'क्षेत्र' असे म्हणतात; आणि जो ते ओळखतो, त्याला जाणणारे लोक 'क्षेत्रज्ञ' म्हणतात.
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम
भारता, सर्व क्षेत्रांमध्ये क्षेत्रज्ञ म्हणून मलाही ओळख. क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांचे जे ज्ञान आहे, तेच मला खरे ज्ञान वाटते.
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् यद्विकारि यतश्च यत्। स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे श्रृणु
हे क्षेत्र काय आहे, कसे आहे, त्याचे रूपांतर कसे होते, ते कुठून आले आहे, क्षेत्रज्ञ कोण आहे आणि त्याची शक्ती काय आहे—हे सर्व मी तुला थोडक्यात सांगतो, ऐक.
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् । ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः
हे ऋषींनी अनेक प्रकारांनी, वेगवेगळ्या छंदांत गाऊन सांगितले आहे आणि ब्रह्मसूत्रातील स्पष्ट, तर्कयुक्त शब्दांनीही ठामपणे मांडले आहे.
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च । इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः
महाभूतं, अहंकार, बुद्धी आणि अव्यक्त, दहा इंद्रिये आणि एक मन, तसेच पाच इंद्रियांचे विषय—
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः । एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्
इच्छा, द्वेष, सुख, दुःख, शरीराचा समूह, चेतना आणि धैर्य—हे सर्व विकारांसह संक्षेपाने क्षेत्र असे म्हटले आहे.
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम्। आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः
नम्रता, अभिमानाचा अभाव, अहिंसा, सहनशीलता, सरळपणा, गुरुसेवा, शुद्धता, स्थैर्य आणि आत्मसंयम—
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च । जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्
इंद्रियांच्या विषयांपासून विरक्ती, अहंकाराचा अभाव आणि जन्म, मृत्यू, वार्धक्य, आजार यातील दोष पाहणे—
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु। नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु
मुलगा, पत्नी, घर यांच्याशी आसक्ती नसणे, आणि हवे-नको घडताना नेहमी मन शांत ठेवणे—
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी । विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि
माझ्यात एकनिष्ठ योगाने खंडित न होणारी भक्ती, एकांत स्थळी राहणे आणि लोकांच्या गर्दीत आसक्ती नसणे—
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा
आध्यात्मिक ज्ञानात सातत्य, तत्त्वज्ञानाचा हेतू समजून घेणे—हेच ज्ञान आहे असे सांगितले आहे; याच्या विरुद्ध जे आहे ते अज्ञान आहे.
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्रुते । अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते
जे जाणणे आवश्यक आहे ते मी सांगतो, जे जाणल्यावर अमरत्व मिळते—ते आदिरहित, सर्वोच्च ब्रह्म, जे न सत्त्व म्हणता येईल, न असत्त्व म्हणता येईल.
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति
त्याचे हात-पाय सर्वत्र आहेत, डोळे, डोके, तोंड सर्वत्र आहेत, कानही सर्वत्र आहेत; ते सर्व जग व्यापून उभे आहे.
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्। असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च
ते सर्व इंद्रियांच्या गुणांतून प्रकट होते, पण स्वतः इंद्रियांशिवाय आहे; आसक्त नसूनही सर्वांना आधार देते; गुणरहित असूनही गुणांचा अनुभव घेते.
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च । सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत्
ते सर्व भूतांच्या बाहेर आणि आत आहे, स्थिर आणि चलही आहे; त्याची सूक्ष्मता इतकी आहे की ते ओळखता येत नाही; ते दूरही आहे आणि जवळही आहे.
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् । भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च
ते सर्व भूतांत न विभागलेले असूनही, विभागलेले वाटते; तेच सर्वांचे पालन करणारे, गिळून टाकणारे आणि उत्पन्न करणारे आहे.
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते । ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्
ते सर्व प्रकाशांमध्येही प्रकाश आहे, अंधारापलीकडे आहे असे म्हटले जाते; ते ज्ञान, जाणण्याचे योग्य आणि ज्ञानानेच प्राप्त होणारे, सर्वांच्या हृदयात वास करते.
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः। मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते
अशा प्रकारे क्षेत्र, ज्ञान आणि जाणण्यासारखे काय आहे हे संक्षेपाने सांगितले; माझा भक्त हे समजून घेतल्यावर माझ्या स्वरूपाला पात्र होतो.
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि। विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान्
प्रकृती आणि पुरुष हे दोन्ही आदिरहित आहेत असे जाण, आणि विकार व गुण हे प्रकृतीतूनच उत्पन्न होतात असेही समज.
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते । पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते
कार्य आणि कारणाच्या निर्मितीत प्रकृती कारण आहे असे म्हटले जाते; सुखदुःखाच्या अनुभवात पुरुष कारण आहे असे सांगितले जाते.
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् । कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु
कारण पुरुष प्रकृतीमध्ये राहून प्रकृतीपासून उत्पन्न होणारे गुण अनुभवतो; या गुणांशी असलेली आसक्तीच त्याच्या शुभ-अशुभ जन्मांचे कारण ठरते.