ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते। सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम्
पण जे अक्षर, अनिर्दिष्ट, अव्यक्त, सर्वत्र व्यापलेलं, कल्पनातीत, स्थितप्रज्ञ, अचल आणि शाश्वत याची उपासना करतात—
संनियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः । ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताःक
जे आपली सर्व इंद्रिये संयमित करतात, सर्वत्र समदृष्टि ठेवतात आणि सर्व जीवांच्या हितात रममाण असतात—अशा लोकांना मीच प्राप्त होतो.
क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम् । अव्यक्ता हि गदिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते
पण ज्यांचं मन अव्यक्तावरच लीन झालं आहे, त्यांना अधिक कष्ट सहन करावे लागतात; कारण अव्यक्त मार्ग देहधारींसाठी कठीण आहे.
ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः । अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते
पण जे सर्व कर्मे माझ्यात अर्पण करतात, मला सर्वश्रेष्ठ मानतात आणि एकनिष्ठ योगाने माझं ध्यान करतात, माझी उपासना करतात—
तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात्। भवामि न चिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्
पार्था, ज्यांचे मन माझ्यात पूर्णपणे गुंतले आहे, त्यांना मी मृत्यू आणि जन्माच्या महासागरातून लवकरच सोडवतो.
मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय । निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न शंशकयः
आपले मन फक्त माझ्यात लाव, आपली बुद्धीही माझ्यात ठेव. मग तू कायम माझ्यातच राहशील—याबद्दल काहीही शंका बाळगू नकोस.
अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् । अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाऽऽप्तुं धनंजय
धनंजया, जर तुझे मन माझ्यात स्थिर ठेवता येत नसेल, तर सरावाच्या योगाने मला मिळवण्याचा प्रयत्न कर.
अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव। मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिद्धिमवाप्य्यसि
जर सरावही शक्य नसेल, तर माझ्यासाठी कर्म करत रहा. माझ्यासाठी कर्म केल्याने तू सिद्धीला पोहोचशील.
अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः । सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान्
हेही शक्य नसेल, तर माझ्या योगाचा आधार घेऊन सर्व कर्मांचे फळ सोड आणि मनावर ताबा ठेवून कर्म कर.
श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते। ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्
सरावापेक्षा ज्ञान श्रेष्ठ आहे, ज्ञानापेक्षा ध्यान श्रेष्ठ आहे, ध्यानापेक्षा कर्मफळाचा त्याग श्रेष्ठ आहे आणि त्यागातून लगेचच शांतता मिळते.
अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च। निर्ममो निरहंकारः समदुःखसुखः क्षमी
जो सर्व प्राण्यांवर द्वेष करत नाही, सर्वांशी मैत्रीने आणि दयाळूपणाने वागतो, ज्याला 'माझे'पणा आणि अहंकार नाही, सुखदुःखात सम आहे आणि क्षमाशील आहे—
संतुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः । मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मे भक्तः स मे प्रियः
जो नेहमी समाधानी असतो, मनावर ताबा ठेवतो, दृढ निश्चयी असतो, मन आणि बुद्धी माझ्यात अर्पण करतो—असा माझा भक्त मला प्रिय आहे.
यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः । हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः
ज्याच्यामुळे लोक घाबरत नाहीत आणि जो लोकांपासून घाबरत नाही, ज्याला आनंद, द्वेष, भीती आणि अस्वस्थता नाही—असा भक्तही मला प्रिय आहे.
अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः । सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः
जो काही अपेक्षा ठेवत नाही, स्वच्छ आहे, कुशल आहे, सर्वांशी तटस्थ आहे, दुःखमुक्त आहे आणि सर्व आरंभांचा त्याग करतो—असा माझा भक्त मला प्रिय आहे.
यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति। शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः
जो न आनंदित होतो, न द्वेष करतो, न शोक करतो, न इच्छा धरतो, शुभ-अशुभाचा त्याग करतो आणि भक्तीने भरलेला आहे—तो मला प्रिय आहे.
समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः । शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः
जो शत्रू-मित्र, मान-अपमान, थंडी-उष्णता, सुख-दुःख या सर्वांत सम आहे आणि ज्याला आसक्ती नाही—
तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी संतुष्टो येन केन चित् । अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नरः
जो निंदा-स्तुतीत सारखा असतो, मौन असतो, जे काही मिळेल त्यात समाधानी असतो, घर नसलेला, स्थिर मनाचा आणि भक्तीने भरलेला आहे—असा मनुष्य मला प्रिय आहे.
ये तु धर्मामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते। श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः
पण जे भक्त श्रद्धेने, मला सर्वोच्च मानून, या अमृतधर्माचे पालन करतात—ते मला अत्यंत प्रिय आहेत.
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च। एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव
केशवा, मला प्रकृती, पुरुष, क्षेत्र, क्षेत्रज्ञ, ज्ञान आणि ज्ञेय यांविषयी जाणून घ्यायचे आहे.
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते। एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः
कौंतल्या, हे शरीर 'क्षेत्र' असे म्हणतात; आणि जो ते ओळखतो, त्याला जाणणारे लोक 'क्षेत्रज्ञ' म्हणतात.
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम
भारता, सर्व क्षेत्रांमध्ये क्षेत्रज्ञ म्हणून मलाही ओळख. क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांचे जे ज्ञान आहे, तेच मला खरे ज्ञान वाटते.
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् यद्विकारि यतश्च यत्। स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे श्रृणु
हे क्षेत्र काय आहे, कसे आहे, त्याचे रूपांतर कसे होते, ते कुठून आले आहे, क्षेत्रज्ञ कोण आहे आणि त्याची शक्ती काय आहे—हे सर्व मी तुला थोडक्यात सांगतो, ऐक.
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् । ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः
हे ऋषींनी अनेक प्रकारांनी, वेगवेगळ्या छंदांत गाऊन सांगितले आहे आणि ब्रह्मसूत्रातील स्पष्ट, तर्कयुक्त शब्दांनीही ठामपणे मांडले आहे.
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च । इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः
महाभूतं, अहंकार, बुद्धी आणि अव्यक्त, दहा इंद्रिये आणि एक मन, तसेच पाच इंद्रियांचे विषय—
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः । एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्
इच्छा, द्वेष, सुख, दुःख, शरीराचा समूह, चेतना आणि धैर्य—हे सर्व विकारांसह संक्षेपाने क्षेत्र असे म्हटले आहे.
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम्। आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः
नम्रता, अभिमानाचा अभाव, अहिंसा, सहनशीलता, सरळपणा, गुरुसेवा, शुद्धता, स्थैर्य आणि आत्मसंयम—
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च । जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम्
इंद्रियांच्या विषयांपासून विरक्ती, अहंकाराचा अभाव आणि जन्म, मृत्यू, वार्धक्य, आजार यातील दोष पाहणे—
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु। नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु
मुलगा, पत्नी, घर यांच्याशी आसक्ती नसणे, आणि हवे-नको घडताना नेहमी मन शांत ठेवणे—
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी । विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि
माझ्यात एकनिष्ठ योगाने खंडित न होणारी भक्ती, एकांत स्थळी राहणे आणि लोकांच्या गर्दीत आसक्ती नसणे—
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा
आध्यात्मिक ज्ञानात सातत्य, तत्त्वज्ञानाचा हेतू समजून घेणे—हेच ज्ञान आहे असे सांगितले आहे; याच्या विरुद्ध जे आहे ते अज्ञान आहे.