न वेद यज्ञाध्ययनैर्न दानै- र्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः । एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर
हे कुरुप्रवीरा, वेदपठणाने, यज्ञाने, दानाने, कर्मकांडाने किंवा कठोर तपश्चर्येनेही या रूपात मला दुसऱ्या कुणीही माणसाने पाहू शकत नाही.
मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्भमेदम् । व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य
माझं हे भयंकर आणि अद्भुत रूप पाहून तुझ्या मनात भीती किंवा गोंधळ राहू नये. आता निर्भय आणि आनंदी मनाने माझं तेच रूप पुन्हा पाहा.
इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः। आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा
असं म्हणून वासुदेवाने पुन्हा आपलं मूळ रूप दाखवलं आणि आपलं सौम्य रूप धारण करून, त्या घाबरलेल्या अर्जुनाला धीर दिला.
दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन । इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः
हे जनार्दना, तुझं हे माणसासारखं, सौम्य रूप पाहून आता माझं मन शांत झालं आहे आणि मी पूर्ववत स्थिर झालो आहे.
सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम। देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः
तू माझं जे रूप पाहिलंस ते फार दुर्मिळ आहे; देवतांनाही हे रूप नेहमी पाहायची इच्छा असते.
नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया। शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा
ना वेदांनी, ना तपश्चर्येने, ना दानाने, ना यज्ञाने मी अशा प्रकारे पाहता येतो, जसा तू मला पाहिलंस.
भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन। ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप
पण, हे अर्जुना, केवळ एकनिष्ठ भक्तीनेच मी खऱ्या अर्थाने ओळखता, पाहता आणि प्राप्त करता येतो.
मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः । निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव
जो माझ्यासाठी कर्म करतो, मला सर्वश्रेष्ठ मानतो, माझा भक्त असतो, सर्व आसक्ती सोडतो आणि सर्व जीवांशी वैरभाव ठेवत नाही—तोच, हे पांडवा, माझ्याकडे येतो.
एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते। ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः
जे भक्त नेहमी तुझी उपासना करतात आणि जे अव्यक्त, अक्षरस्वरूपाची उपासना करतात—त्यातले योगात पारंगत कोण आहेत?
मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते। श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः
जे आपलं मन माझ्यात एकाग्र करतात, नेहमी माझी भक्ती करतात आणि श्रेष्ठ श्रद्धेने युक्त आहेत—तेच मला सर्वात अधिक प्रिय आहेत.
ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते। सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम्
पण जे अक्षर, अनिर्दिष्ट, अव्यक्त, सर्वत्र व्यापलेलं, कल्पनातीत, स्थितप्रज्ञ, अचल आणि शाश्वत याची उपासना करतात—
संनियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः । ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताःक
जे आपली सर्व इंद्रिये संयमित करतात, सर्वत्र समदृष्टि ठेवतात आणि सर्व जीवांच्या हितात रममाण असतात—अशा लोकांना मीच प्राप्त होतो.
क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम् । अव्यक्ता हि गदिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते
पण ज्यांचं मन अव्यक्तावरच लीन झालं आहे, त्यांना अधिक कष्ट सहन करावे लागतात; कारण अव्यक्त मार्ग देहधारींसाठी कठीण आहे.
ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः । अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते
पण जे सर्व कर्मे माझ्यात अर्पण करतात, मला सर्वश्रेष्ठ मानतात आणि एकनिष्ठ योगाने माझं ध्यान करतात, माझी उपासना करतात—
तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात्। भवामि न चिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम्
पार्था, ज्यांचे मन माझ्यात पूर्णपणे गुंतले आहे, त्यांना मी मृत्यू आणि जन्माच्या महासागरातून लवकरच सोडवतो.
मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय । निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न शंशकयः
आपले मन फक्त माझ्यात लाव, आपली बुद्धीही माझ्यात ठेव. मग तू कायम माझ्यातच राहशील—याबद्दल काहीही शंका बाळगू नकोस.
अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् । अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाऽऽप्तुं धनंजय
धनंजया, जर तुझे मन माझ्यात स्थिर ठेवता येत नसेल, तर सरावाच्या योगाने मला मिळवण्याचा प्रयत्न कर.
अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव। मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिद्धिमवाप्य्यसि
जर सरावही शक्य नसेल, तर माझ्यासाठी कर्म करत रहा. माझ्यासाठी कर्म केल्याने तू सिद्धीला पोहोचशील.
अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः । सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान्
हेही शक्य नसेल, तर माझ्या योगाचा आधार घेऊन सर्व कर्मांचे फळ सोड आणि मनावर ताबा ठेवून कर्म कर.
श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते। ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम्
सरावापेक्षा ज्ञान श्रेष्ठ आहे, ज्ञानापेक्षा ध्यान श्रेष्ठ आहे, ध्यानापेक्षा कर्मफळाचा त्याग श्रेष्ठ आहे आणि त्यागातून लगेचच शांतता मिळते.
अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च। निर्ममो निरहंकारः समदुःखसुखः क्षमी
जो सर्व प्राण्यांवर द्वेष करत नाही, सर्वांशी मैत्रीने आणि दयाळूपणाने वागतो, ज्याला 'माझे'पणा आणि अहंकार नाही, सुखदुःखात सम आहे आणि क्षमाशील आहे—
संतुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः । मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मे भक्तः स मे प्रियः
जो नेहमी समाधानी असतो, मनावर ताबा ठेवतो, दृढ निश्चयी असतो, मन आणि बुद्धी माझ्यात अर्पण करतो—असा माझा भक्त मला प्रिय आहे.
यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः । हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः
ज्याच्यामुळे लोक घाबरत नाहीत आणि जो लोकांपासून घाबरत नाही, ज्याला आनंद, द्वेष, भीती आणि अस्वस्थता नाही—असा भक्तही मला प्रिय आहे.
अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः । सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः
जो काही अपेक्षा ठेवत नाही, स्वच्छ आहे, कुशल आहे, सर्वांशी तटस्थ आहे, दुःखमुक्त आहे आणि सर्व आरंभांचा त्याग करतो—असा माझा भक्त मला प्रिय आहे.
यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति। शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः
जो न आनंदित होतो, न द्वेष करतो, न शोक करतो, न इच्छा धरतो, शुभ-अशुभाचा त्याग करतो आणि भक्तीने भरलेला आहे—तो मला प्रिय आहे.
समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः । शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः
जो शत्रू-मित्र, मान-अपमान, थंडी-उष्णता, सुख-दुःख या सर्वांत सम आहे आणि ज्याला आसक्ती नाही—
तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी संतुष्टो येन केन चित् । अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नरः
जो निंदा-स्तुतीत सारखा असतो, मौन असतो, जे काही मिळेल त्यात समाधानी असतो, घर नसलेला, स्थिर मनाचा आणि भक्तीने भरलेला आहे—असा मनुष्य मला प्रिय आहे.
ये तु धर्मामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते। श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः
पण जे भक्त श्रद्धेने, मला सर्वोच्च मानून, या अमृतधर्माचे पालन करतात—ते मला अत्यंत प्रिय आहेत.
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च। एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव
केशवा, मला प्रकृती, पुरुष, क्षेत्र, क्षेत्रज्ञ, ज्ञान आणि ज्ञेय यांविषयी जाणून घ्यायचे आहे.
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते। एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः
कौंतल्या, हे शरीर 'क्षेत्र' असे म्हणतात; आणि जो ते ओळखतो, त्याला जाणणारे लोक 'क्षेत्रज्ञ' म्हणतात.