प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम्। मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च परिणाम्
दैत्यांमध्ये मी प्रह्लाद आहे, मोजणाऱ्यांमध्ये काळ आहे, पशूंमध्ये सिंह आहे आणि पक्ष्यांमध्ये गरुड आहे.
पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् । झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी
शुद्ध करणाऱ्यांमध्ये मी वारा आहे, शस्त्रधारींमध्ये राम आहे, मास्यांमध्ये मकर आहे आणि नद्यांमध्ये जाह्नवी आहे.
सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन । अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम्
सर्व सृष्टींच्या आरंभी, शेवटी आणि मधील भागात मीच आहे, हे अर्जुना. सर्व विद्या प्रकारांमध्ये आत्मज्ञान मीच आहे; आणि वाद करणाऱ्यांमध्ये मी योग्य तर्क आहे.
अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च । अहमेवाक्षयः कालो धाताऽहं विश्वतोमुखः
सर्व अक्षरांमध्ये 'अ' हे मीच आहे; समासांमध्ये द्वंद्व समास मी आहे. मीच कधीही न संपणारा काळ आहे; आणि सर्वांना आधार देणारा, सर्व दिशांना पाहणारा मीच आहे.
मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम्। कीर्तिः श्रीर्वाक्क नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा
मी सर्वांचा अंत करणारा मृत्यू आहे आणि भविष्यात जन्म घेणाऱ्यांचा आरंभही मीच आहे. स्त्रियांमध्ये कीर्ती, श्री, वाणी, स्मरणशक्ती, बुध्दी, स्थैर्य आणि क्षमा हे मीच आहे.
बृहत्साम कतथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम्। मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः
सामवेदातील बृहत्साम मी आहे; छंदांमध्ये गायत्री मी आहे. महिन्यांमध्ये मार्गशीर्ष मी आहे; ऋतूंमध्ये फुलांनी भरलेला वसंत मीच आहे.
द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्। जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम्
फसवणाऱ्यांमध्ये मी जुगार आहे; तेजस्वींमध्ये मी तेज आहे. मी विजय आहे, मी निश्चय आहे, आणि सद्गुणी लोकांचा सद्गुण मीच आहे.
वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः । मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः
वृष्णी कुळात मी वासुदेव आहे; पांडवांमध्ये मी धनंजय आहे. ऋषींमध्ये मी व्यास आहे; कवींमध्ये मी उशनास ऋषी आहे.
दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् । मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्
शिस्त लावणाऱ्यांमध्ये मी शिक्षा आहे; जिंकण्याची इच्छा असणाऱ्यांमध्ये मी नीती आहे. गुपितांमध्ये मी मौन आहे; ज्ञानी लोकांमध्ये मी ज्ञान आहे.
यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन। न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम्
सर्व सजीवांचा बीज मीच आहे, हे अर्जुना. माझ्याशिवाय कोणतेही स्थिर किंवा चल वस्तू अस्तित्वात राहू शकत नाहीत.
नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परंतप । एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया
माझ्या दिव्य विभूतींना अंत नाही, हे शत्रूंना जाळणाऱ्या. मी तुला सांगितलेले हे माझ्या विभूतींचे थोडक्यात वर्णन आहे.
यद्यद्विभूतितत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा। तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंशसंभवम्
जे काही तेजस्वी, श्रीमंत किंवा सामर्थ्यवान आहे, ते सर्व माझ्या तेजाचा अंश म्हणूनच ओळख.
अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन । विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत्
हे अर्जुना, इतक्या सविस्तर ज्ञानाची तुला गरज काय? माझ्या एका अंशाने मी हे संपूर्ण जग धारण करतो.
मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम्। यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम
तुझ्या कृपेने, तू सांगितलेले हे परम गूढ आत्मज्ञान माझा मोह दूर झाला आहे.
भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया। त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्
सर्व सृष्टीचा जन्म आणि विलय मी तुझ्याकडून सविस्तर ऐकला आहे, आणि कमळासारख्या डोळ्याच्या, तुझे अविनाशी महात्म्यही मी जाणले आहे.
एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर। द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम
हे परमेश्वरा, तू स्वतःला जसे सांगितलेस तसेच आहे. तरीही, हे पुरुषोत्तमा, मला तुझे ऐश्वर्ययुक्त रूप पाहायचे आहे.
मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो। योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम्
हे प्रभो, जर मला ते रूप पाहणे शक्य आहे असे तुला वाटत असेल, तर योगेश्वरा, मला तुझे अविनाशी रूप दाखव.
पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः । नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च
हे पार्था, माझी शेकडो-हजारो, विविध रंगांची आणि आकारांची, दिव्य रूपे पाह.
पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा। बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याऽश्चर्याणि भारत
आदित्य, वसु, रुद्र, अश्विनी कुमार, आणि मरुतगण पाह; आणि भरतवंशीय, अनेक अद्भुत गोष्टी, ज्या कधीच पाहिल्या नाहीत, त्या पाह.
इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् । मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि
हे गुडाकेश, आज माझ्या देहात एकत्रित झालेले हे संपूर्ण चराचर जग आणि तुला जे काही पाहायचे आहे ते सर्व पाह.
न तु मां शक्ष्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा । दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम्
पण तुझ्या या डोळ्यांनी मला पाहता येणार नाही; म्हणून मी तुला दिव्य दृष्टी देतो — माझ्या ऐश्वर्ययुक्त योगाचा अनुभव घे.
एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः। दर्शयामास पार्थाय मरमं रूपमैश्वरम्
राजा, असे म्हणून योगांचा महान अधिपती हरि यांनी पार्थाला आपले दिव्य रूप दाखवले.
अनेकवक्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् । अनेकदिव्याभारणं दिव्यानेकोद्यतायुधम्
त्या रूपाला अनेक तोंडे व डोळे, अनेक अद्भुत दृश्ये, असंख्य दिव्य दागिने, आणि अनेक उंचावलेली दिव्य शस्त्रे होती.
दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् । सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम्
तो देव दिव्य हार व वस्त्रे परिधान केलेला, दिव्य सुवासने लावलेला, सर्व आश्चर्यांनी भरलेला, अनंत, आणि सर्व दिशांना तोंड असलेला होता.
दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता । यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः
जर आकाशात एकाच वेळी हजार सूर्यांचा तेज उजळून निघाला असता, तर त्या महान आत्म्याच्या तेजाशी तोच काहीसा साधर्म्य साधला असता.
तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा । अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा
त्या वेळी पांडवाने देवाधिदेवांच्या देहात सर्व जग एकत्रित, पण अनेक प्रकारे विभागलेले पाहिले.
ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धऩञ्जयः । प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभाषत
तेव्हा धनंजय आश्चर्यचकित झाला, अंगावर रोमांच उभे राहिले, त्याने देवाला वंदन करून हात जोडले आणि बोलू लागला.
पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् । ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थ- मृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान्
देवा, तुझ्या देहात मी सर्व देव, सर्व प्रकारच्या जीवसमूहांना, कमलावर बसलेले ब्रह्मा, सर्व ऋषी आणि दिव्य नागही पाहतो.
अनेकबाहूदरवक्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् । नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप
विश्वेश्वरा, विश्वरूपा, मी तुला सर्वत्र अनेक हात, पोटे, तोंडे, डोळे असलेला, अनंत रूप असलेला पाहतो; तुझ्यात मला ना शेवट, ना मध्य, ना आरंभ दिसतो.
किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् । पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ता- द्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेययम्
मुकुटधारी, गदा व चक्र धारण केलेला, सर्व बाजूंनी तेजाने झगमगणारा, पाहायला कठीण, जणू जळणाऱ्या अग्नीप्रमाणे व सूर्यासारखा प्रखर, आणि सर्वदिशांनी अपरिमित असा मी तुला पाहतो.