अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितःक । अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च
गुडाकेश, मी सर्व जीवांच्या अंतःकरणात वसणारा आत्मा आहे. मीच सर्व सृष्टीचा आरंभ, मध्य आणि शेवट आहे.
आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान्। मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी
आदित्यांमध्ये मी विष्णू आहे, तेजांमध्ये तेजस्वी सूर्य आहे, मरुतांमध्ये मी मरीचि आहे आणि तारकांमध्ये मी चंद्र आहे.
वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः । इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना
वेदांमध्ये मी सामवेद आहे, देवांमध्ये वासव आहे, इंद्रियांमध्ये मन आहे आणि सर्व जीवांमध्ये चेतना आहे.
रुद्राणां शंकरश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम्। वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम्
रुद्रांमध्ये मी शंकर आहे, यक्ष आणि राक्षसांमध्ये मी कुबेर आहे, वसूंमध्ये मी पावक आहे आणि पर्वतांमध्ये मी मेरू आहे.
पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम्। सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः
पार्था, पुरोहितांमध्ये मला बृहस्पती म्हणून ओळख, सेनापतींमध्ये मी स्कंद आहे आणि सर्व जलाशयांमध्ये मी सागर आहे.
महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम्। यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः
महर्षींमध्ये मी भृगु आहे, शब्दांमध्ये एकाक्षर 'ॐ' आहे, यज्ञांमध्ये जपयज्ञ आहे आणि स्थिर गोष्टींमध्ये हिमालय आहे.
अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः। गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः
सर्व वृक्षांमध्ये मी अश्वत्थ आहे, देवर्षींमध्ये नारद आहे, गंधर्वांमध्ये चित्ररथ आहे आणि सिद्धांमध्ये कपिल मुनी आहे.
उच्चैः श्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् । ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्
घोड्यांमध्ये अमृतातून उत्पन्न झालेला उच्चैःश्रवा मी आहे, हत्तींच्या राजांमध्ये ऐरावत आहे आणि माणसांमध्ये मी राजा आहे.
आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् । प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः
शस्त्रांमध्ये मी वज्र आहे, गायींमध्ये कामधेनू आहे, सृष्टीच्या कारणांमध्ये मी कामदेव आहे आणि सर्पांमध्ये वासुकी आहे.
अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम्। पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम्
नागांमध्ये मी अनंत आहे, जलचरांमध्ये वरुण आहे, पितरांमध्ये अर्यमान आहे आणि संयम करणाऱ्यांमध्ये यम आहे.
प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम्। मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च परिणाम्
दैत्यांमध्ये मी प्रह्लाद आहे, मोजणाऱ्यांमध्ये काळ आहे, पशूंमध्ये सिंह आहे आणि पक्ष्यांमध्ये गरुड आहे.
पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् । झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी
शुद्ध करणाऱ्यांमध्ये मी वारा आहे, शस्त्रधारींमध्ये राम आहे, मास्यांमध्ये मकर आहे आणि नद्यांमध्ये जाह्नवी आहे.
सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन । अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम्
सर्व सृष्टींच्या आरंभी, शेवटी आणि मधील भागात मीच आहे, हे अर्जुना. सर्व विद्या प्रकारांमध्ये आत्मज्ञान मीच आहे; आणि वाद करणाऱ्यांमध्ये मी योग्य तर्क आहे.
अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च । अहमेवाक्षयः कालो धाताऽहं विश्वतोमुखः
सर्व अक्षरांमध्ये 'अ' हे मीच आहे; समासांमध्ये द्वंद्व समास मी आहे. मीच कधीही न संपणारा काळ आहे; आणि सर्वांना आधार देणारा, सर्व दिशांना पाहणारा मीच आहे.
मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम्। कीर्तिः श्रीर्वाक्क नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा
मी सर्वांचा अंत करणारा मृत्यू आहे आणि भविष्यात जन्म घेणाऱ्यांचा आरंभही मीच आहे. स्त्रियांमध्ये कीर्ती, श्री, वाणी, स्मरणशक्ती, बुध्दी, स्थैर्य आणि क्षमा हे मीच आहे.
बृहत्साम कतथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम्। मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः
सामवेदातील बृहत्साम मी आहे; छंदांमध्ये गायत्री मी आहे. महिन्यांमध्ये मार्गशीर्ष मी आहे; ऋतूंमध्ये फुलांनी भरलेला वसंत मीच आहे.
द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्। जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम्
फसवणाऱ्यांमध्ये मी जुगार आहे; तेजस्वींमध्ये मी तेज आहे. मी विजय आहे, मी निश्चय आहे, आणि सद्गुणी लोकांचा सद्गुण मीच आहे.
वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः । मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः
वृष्णी कुळात मी वासुदेव आहे; पांडवांमध्ये मी धनंजय आहे. ऋषींमध्ये मी व्यास आहे; कवींमध्ये मी उशनास ऋषी आहे.
दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् । मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्
शिस्त लावणाऱ्यांमध्ये मी शिक्षा आहे; जिंकण्याची इच्छा असणाऱ्यांमध्ये मी नीती आहे. गुपितांमध्ये मी मौन आहे; ज्ञानी लोकांमध्ये मी ज्ञान आहे.
यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन। न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम्
सर्व सजीवांचा बीज मीच आहे, हे अर्जुना. माझ्याशिवाय कोणतेही स्थिर किंवा चल वस्तू अस्तित्वात राहू शकत नाहीत.
नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परंतप । एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया
माझ्या दिव्य विभूतींना अंत नाही, हे शत्रूंना जाळणाऱ्या. मी तुला सांगितलेले हे माझ्या विभूतींचे थोडक्यात वर्णन आहे.
यद्यद्विभूतितत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा। तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंशसंभवम्
जे काही तेजस्वी, श्रीमंत किंवा सामर्थ्यवान आहे, ते सर्व माझ्या तेजाचा अंश म्हणूनच ओळख.
अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन । विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत्
हे अर्जुना, इतक्या सविस्तर ज्ञानाची तुला गरज काय? माझ्या एका अंशाने मी हे संपूर्ण जग धारण करतो.
मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम्। यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम
तुझ्या कृपेने, तू सांगितलेले हे परम गूढ आत्मज्ञान माझा मोह दूर झाला आहे.
भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया। त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम्
सर्व सृष्टीचा जन्म आणि विलय मी तुझ्याकडून सविस्तर ऐकला आहे, आणि कमळासारख्या डोळ्याच्या, तुझे अविनाशी महात्म्यही मी जाणले आहे.
एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर। द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम
हे परमेश्वरा, तू स्वतःला जसे सांगितलेस तसेच आहे. तरीही, हे पुरुषोत्तमा, मला तुझे ऐश्वर्ययुक्त रूप पाहायचे आहे.
मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो। योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम्
हे प्रभो, जर मला ते रूप पाहणे शक्य आहे असे तुला वाटत असेल, तर योगेश्वरा, मला तुझे अविनाशी रूप दाखव.
पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः । नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च
हे पार्था, माझी शेकडो-हजारो, विविध रंगांची आणि आकारांची, दिव्य रूपे पाह.
पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा। बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याऽश्चर्याणि भारत
आदित्य, वसु, रुद्र, अश्विनी कुमार, आणि मरुतगण पाह; आणि भरतवंशीय, अनेक अद्भुत गोष्टी, ज्या कधीच पाहिल्या नाहीत, त्या पाह.
इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् । मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि
हे गुडाकेश, आज माझ्या देहात एकत्रित झालेले हे संपूर्ण चराचर जग आणि तुला जे काही पाहायचे आहे ते सर्व पाह.