तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते
जे नेहमी प्रेमाने माझी भक्ती करतात, त्यांना मी अशी बुद्धीयोग देतो की, ज्यामुळे ते मला प्राप्त होतात.
तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः। नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता
त्यांच्यावर दया म्हणून, मी त्यांच्या अंतःकरणात राहून, अज्ञानामुळे निर्माण झालेला अंधकार ज्ञानाच्या तेजाने नाहीसा करतो.
परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्। पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम्
तूच सर्वोच्च ब्रह्म, सर्वोच्च धाम, अत्यंत पवित्र, सनातन पुरुष, दिव्य, आदिदेव, अजन्मा आणि सर्वत्र व्यापलेला आहेस.
आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिर्नारदस्तथाक । असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे
सर्व ऋषी, देवर्षी नारद, असित, देवल, व्यास आणि तू स्वतःसुद्धा हेच मला सांगत आहात.
सर्वतेमदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव । न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः
केशवा, तू मला जे काही सांगतोस, तेच मला सर्वश्रेष्ठ सत्य वाटते. कारण, भगवंत, तुझ्या खऱ्या स्वरूपाची देव किंवा दानव यांना देखील ओळख नाही.
स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम। भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते
हे पुरुषोत्तम, सर्व सृष्टीचे कारण आणि सर्व जीवांचे स्वामी, देवांचा देव, विश्वाचा अधिपती, तू स्वतःच स्वतःला ओळखतोस.
वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः । याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि
हे दिव्य स्वरूप असलेल्या, तू या जगात ज्या ज्या रूपांनी व्यापून राहिला आहेस, त्या तुझ्या सर्व विभूती मला सविस्तर सांगाव्यात.
कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन्। केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया
हे योगी, मी नेहमी तुझा विचार करत असताना, तुला कसा ओळखू? भगवंत, कोणत्या कोणत्या रूपांनी मी तुझी उपासना करावी?
विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन । भूयः कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेऽमृतम्
हे जनार्दन, तुझे योग आणि तुझ्या विभूती मला पुन्हा सविस्तर सांग. कारण तुझे अमृतासारखे बोल ऐकून मला कधीच समाधान होत नाही.
हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः । प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे
कुरूश्रेष्ठा, आता मी तुला माझ्या दिव्य विभूती सांगतो. पण या विभूतींची विस्ताराला काहीच मर्यादा नाही.
अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितःक । अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च
गुडाकेश, मी सर्व जीवांच्या अंतःकरणात वसणारा आत्मा आहे. मीच सर्व सृष्टीचा आरंभ, मध्य आणि शेवट आहे.
आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान्। मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी
आदित्यांमध्ये मी विष्णू आहे, तेजांमध्ये तेजस्वी सूर्य आहे, मरुतांमध्ये मी मरीचि आहे आणि तारकांमध्ये मी चंद्र आहे.
वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः । इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना
वेदांमध्ये मी सामवेद आहे, देवांमध्ये वासव आहे, इंद्रियांमध्ये मन आहे आणि सर्व जीवांमध्ये चेतना आहे.
रुद्राणां शंकरश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम्। वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम्
रुद्रांमध्ये मी शंकर आहे, यक्ष आणि राक्षसांमध्ये मी कुबेर आहे, वसूंमध्ये मी पावक आहे आणि पर्वतांमध्ये मी मेरू आहे.
पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम्। सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः
पार्था, पुरोहितांमध्ये मला बृहस्पती म्हणून ओळख, सेनापतींमध्ये मी स्कंद आहे आणि सर्व जलाशयांमध्ये मी सागर आहे.
महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम्। यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः
महर्षींमध्ये मी भृगु आहे, शब्दांमध्ये एकाक्षर 'ॐ' आहे, यज्ञांमध्ये जपयज्ञ आहे आणि स्थिर गोष्टींमध्ये हिमालय आहे.
अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः। गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः
सर्व वृक्षांमध्ये मी अश्वत्थ आहे, देवर्षींमध्ये नारद आहे, गंधर्वांमध्ये चित्ररथ आहे आणि सिद्धांमध्ये कपिल मुनी आहे.
उच्चैः श्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् । ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम्
घोड्यांमध्ये अमृतातून उत्पन्न झालेला उच्चैःश्रवा मी आहे, हत्तींच्या राजांमध्ये ऐरावत आहे आणि माणसांमध्ये मी राजा आहे.
आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् । प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः
शस्त्रांमध्ये मी वज्र आहे, गायींमध्ये कामधेनू आहे, सृष्टीच्या कारणांमध्ये मी कामदेव आहे आणि सर्पांमध्ये वासुकी आहे.
अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम्। पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम्
नागांमध्ये मी अनंत आहे, जलचरांमध्ये वरुण आहे, पितरांमध्ये अर्यमान आहे आणि संयम करणाऱ्यांमध्ये यम आहे.
प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम्। मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च परिणाम्
दैत्यांमध्ये मी प्रह्लाद आहे, मोजणाऱ्यांमध्ये काळ आहे, पशूंमध्ये सिंह आहे आणि पक्ष्यांमध्ये गरुड आहे.
पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् । झषाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी
शुद्ध करणाऱ्यांमध्ये मी वारा आहे, शस्त्रधारींमध्ये राम आहे, मास्यांमध्ये मकर आहे आणि नद्यांमध्ये जाह्नवी आहे.
सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन । अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम्
सर्व सृष्टींच्या आरंभी, शेवटी आणि मधील भागात मीच आहे, हे अर्जुना. सर्व विद्या प्रकारांमध्ये आत्मज्ञान मीच आहे; आणि वाद करणाऱ्यांमध्ये मी योग्य तर्क आहे.
अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च । अहमेवाक्षयः कालो धाताऽहं विश्वतोमुखः
सर्व अक्षरांमध्ये 'अ' हे मीच आहे; समासांमध्ये द्वंद्व समास मी आहे. मीच कधीही न संपणारा काळ आहे; आणि सर्वांना आधार देणारा, सर्व दिशांना पाहणारा मीच आहे.
मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम्। कीर्तिः श्रीर्वाक्क नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा
मी सर्वांचा अंत करणारा मृत्यू आहे आणि भविष्यात जन्म घेणाऱ्यांचा आरंभही मीच आहे. स्त्रियांमध्ये कीर्ती, श्री, वाणी, स्मरणशक्ती, बुध्दी, स्थैर्य आणि क्षमा हे मीच आहे.
बृहत्साम कतथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम्। मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः
सामवेदातील बृहत्साम मी आहे; छंदांमध्ये गायत्री मी आहे. महिन्यांमध्ये मार्गशीर्ष मी आहे; ऋतूंमध्ये फुलांनी भरलेला वसंत मीच आहे.
द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्। जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम्
फसवणाऱ्यांमध्ये मी जुगार आहे; तेजस्वींमध्ये मी तेज आहे. मी विजय आहे, मी निश्चय आहे, आणि सद्गुणी लोकांचा सद्गुण मीच आहे.
वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः । मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः
वृष्णी कुळात मी वासुदेव आहे; पांडवांमध्ये मी धनंजय आहे. ऋषींमध्ये मी व्यास आहे; कवींमध्ये मी उशनास ऋषी आहे.
दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् । मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम्
शिस्त लावणाऱ्यांमध्ये मी शिक्षा आहे; जिंकण्याची इच्छा असणाऱ्यांमध्ये मी नीती आहे. गुपितांमध्ये मी मौन आहे; ज्ञानी लोकांमध्ये मी ज्ञान आहे.
यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन। न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम्
सर्व सजीवांचा बीज मीच आहे, हे अर्जुना. माझ्याशिवाय कोणतेही स्थिर किंवा चल वस्तू अस्तित्वात राहू शकत नाहीत.