अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसीदन। प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः
हे मधुसूदना, या देहात अधियज्ञ कोण आणि कसा आहे? आणि संयमित मन असलेल्यांना मृत्यूसमयी तू कसा ओळखावा याचे ज्ञान कसे मिळते?
अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते। भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः
अक्षर म्हणजे परम ब्रह्म, स्वतःचा स्वभाव म्हणजे आत्मा, आणि सर्व जीवांची उत्पत्ती करणारी सृजनशक्ती म्हणजे कर्म असे सांगितले आहे.
अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् । अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर
अधिभूत म्हणजे नाश पावणाऱ्या सर्व गोष्टी, अधिदैवत म्हणजे पुरुष, आणि देहधारकांमध्ये मीच इथे अधियज्ञ आहे, हे देहधारकांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या.
अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् । यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः
जो कोणी शेवटच्या क्षणी फक्त माझा स्मरण करून देह सोडतो, तो माझ्या स्वरूपाला पोहोचतो—यात काहीही शंका नाही.
यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् । तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः
कुंतीपुत्रा, जो ज्या अवस्थेचा विचार करत देह सोडतो, तो नेहमी त्या अवस्थेनेच घडलेला असतो आणि त्याच अवस्थेला पोहोचतो.
तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च। मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयः
म्हणून सर्व काळात माझे स्मरण कर आणि युद्ध कर; मन आणि बुद्धी माझ्यात अर्पण करून, तू नक्कीच माझ्याकडे येशील, यात संशय नाही.
अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसाऽनान्यगामिना । परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन्
अभ्यासाने आणि योगाने जोडलेल्या, कुठेही न भटकणाऱ्या मनाने, जो दिव्य परम पुरुषाचा विचार करतो, तो पार्था, त्याच्याकडे पोहोचतो.
कविं पुराणमनुशासितार- मणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः । सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूप- मादित्यवर्णं तमसः परस्तात्
जो कोणी त्या प्राचीन, सर्वज्ञ, नियंत्रक, सर्वात सूक्ष्म, सर्वांचा आधार, कल्पनाही न करता येणाऱ्या रूपाचा, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आणि अंधकारापलीकडील त्या पुरुषाचा स्मरण करतो—
प्रयाणकाले मनसाऽचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव। भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्य- क्स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम्
मृत्यूच्या वेळी, स्थिर मनाने, भक्तीने आणि योगशक्तीने, भुवयांच्या मध्ये प्राण ठेवून, तो मनुष्य त्या दिव्य परम पुरुषाला प्राप्त होतो.
यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये
जे अक्षर वेदज्ञ लोक सांगतात, ज्यात आसक्तिरहित साधू प्रवेश करतात, आणि ज्याला मिळवण्यासाठी ब्रह्मचर्याचे पालन करतात, ते पद मी तुला थोडक्यात सांगतो.
सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च। मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणां
सर्व इंद्रिये आवरून, मन हृदयात स्थिर करून, प्राण मस्तकाच्या टोकावर ठेवून, योगधारणेत स्थित होणे—
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् । यः प्रयाति त्यजन्दें स याति परमां गतिम्
जो 'ॐ' हे एकाक्षर ब्रह्म उच्चारून, माझे स्मरण करत देह सोडतो, तो मनुष्य सर्वोच्च स्थानाला पोहोचतो.
अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः । तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः
ज्याचे मन दुसरीकडे जात नाही, जो नेहमी माझे स्मरण करतो, त्या नेहमी एकरूप योग्यासाठी मी सहज मिळतो, हे पार्था.
मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् । नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः
माझ्या प्राप्तीनंतर, जे महात्मे सर्वोच्च सिद्धीला पोहोचतात, त्यांना पुन्हा हे दुःखमय आणि क्षणभंगुर जन्म मिळत नाही.
आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन । मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते
ब्रह्मलोकापर्यंत सर्व लोक पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात, पण कुंतीपुत्रा, माझी प्राप्ती झाल्यावर पुन्हा जन्म होत नाही.
सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः । रात्रिं युगसहस्रां तां तेऽहोरात्रविदो जनाः
ब्रह्मदेवाचा दिवस हजार युगांचा असतो, आणि त्याची रात्रही हजार युगांचीच असते—हे दिवस-रात्रीचे ज्ञान असलेले लोक जाणतात.
अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे । रात्र्यामे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके
अव्यक्तातून सर्व सृष्टी प्रकट होते, दिवसाच्या आगमनाने; आणि रात्रीच्या वेळी त्या सर्व अव्यक्तातच विलीन होतात.
भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते । रात्र्यगमेऽवशः पार्थत प्रभवत्यहरागमे
ही सृष्टी पुन्हा पुन्हा निर्माण होते आणि पुन्हा पुन्हा नष्ट होते; पार्था, दिवस येताच ती आपोआप प्रकट होते.
परस्तस्मात्तु भावोऽन्यो व्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः । यः स सर्वेषु भूतेषुक नश्यत्सु न विनश्यति
त्या अव्यक्तापलीकडे अजून एक सनातन, प्रकट अवस्थाही आहे; सर्व सृष्टी नष्ट झाली तरी ती नाश पावत नाही.
अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् । यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम
त्या अव्यक्ताला अक्षर असे म्हणतात, तेच परम स्थान आहे. ते मिळवल्यावर पुन्हा परत येत नाहीत; तेच माझे सर्वोच्च धाम आहे.
पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया । यस्यान्तस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम्
अर्जुना, तो परम पुरुष एकनिष्ठ भक्तीनेच प्राप्त होतो. ज्याच्यात सर्व जीव आहेत आणि ज्याने हे सर्व व्यापले आहे.
यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः । प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ
भरतश्रेष्ठा, योगी कोणत्या वेळी शरीर सोडतात आणि त्या वेळी गेले तर परत येतात किंवा परत येत नाहीत, ते वेळ मी तुला सांगतो.
अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः
अग्नी, प्रकाश, दिवस, शुक्ल पक्ष, उत्तरायणातील सहा महिने—या काळात शरीर सोडणारे ब्रह्मवेत्ता ब्रह्मातच पोहोचतात.
धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मसा दक्षिणायनम् । तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते
धूर, रात्र, कृष्ण पक्ष, दक्षिणायनातील सहा महिने—या काळात शरीर सोडणारा योगी चंद्रम्य प्रकाश प्राप्त करून पुन्हा जन्म घेतो.
शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते। एकया यात्यनावृत्तिमन्ययाऽऽवर्तते पुनः
शुक्ल आणि कृष्ण, हे दोन मार्ग जगासाठी कायमचे मानले गेले आहेत. एकाने गेले तर परत येत नाही, दुसऱ्याने गेले तर पुन्हा जन्म घ्यावा लागतो.
नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन। तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन
अर्जुना, हे मार्ग जाणणारा कोणताही योगी कधीही गोंधळत नाही. म्हणून सर्व काळ योगात स्थित राहा.
वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम्। अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम्
हे सर्व समजून योगी वेद, यज्ञ, तप आणि दान यांचे पुण्य फळ ओलांडतो आणि त्या आद्य, सर्वोच्च स्थानाला पोहोचतो.
इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे । ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात्
आता मी तुला, जो द्वेष करत नाहीस, हे अत्यंत गूढ ज्ञान आणि त्याचा प्रत्यक्ष अनुभव सांगतो, ज्यामुळे तू अशुभातून मुक्त होशील.
राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् । प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम्
हे ज्ञान सर्व विद्यांमध्ये श्रेष्ठ, सर्व रहस्यांमध्ये श्रेष्ठ, अत्यंत पवित्र, प्रत्यक्ष अनुभवता येणारे, धर्मयुक्त, सहज आचरण करता येणारे आणि अक्षय आहे.
अश्रद्दधानां पुरुषा धर्मस्यास्य परंतप । अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि
परंतप, या धर्मावर श्रद्धा नसलेले पुरुष मला प्राप्त न होता मृत्यूच्या आणि जन्माच्या मार्गावर परत जातात.