ये चैव सात्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये। मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि
जे सत्त्वगुणी, रजोगुणी किंवा तमोगुणी भाव आहेत, ते सर्व माझ्यापासूनच उत्पन्न होतात, हे जाण. पण मी त्यांच्यात नाही, ते मात्र माझ्यात आहेत.
त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् । मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम्
या तिन्ही गुणांनी हे संपूर्ण जग मोहात पडले आहे; त्यामुळे ते मला—जो या गुणांपेक्षा श्रेष्ठ आणि अविनाशी आहे—ओळखू शकत नाही.
दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते
माझी ही गुणांनी बनलेली दैवी माया अत्यंत कठीण आहे; पण जे माझ्या आश्रयाला येतात, ते या मायेला सहज ओलांडतात.
न मां तुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः । माययाऽपहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः
दुष्कृत्य करणारे, मूढ, नीच माणसं, ज्यांचे ज्ञान मायेमुळे हिरावले गेले आहे आणि जे आसुरी वृत्तीला धरतात, ते मला शरण येत नाहीत.
चुत्रर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन। आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ
अर्जुना, चार प्रकारचे पुण्यवान लोक माझी भक्ती करतात — संकटात असलेले, ज्ञान मिळवू इच्छिणारे, संपत्तीची इच्छा करणारे आणि ज्ञानी, हे भरतश्रेष्ठा.
तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते । प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः
या सर्वांमध्ये, जो ज्ञानी नेहमी एकनिष्ठ राहतो, तो सर्वांत श्रेष्ठ आहे. कारण ज्ञानी मला फार प्रिय असतो आणि मीही त्याला अत्यंत प्रिय असतो.
उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् । आस्थितःक स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिं
हे सर्व जरी उदार आहेत, तरी माझ्या दृष्टीने ज्ञानी माझ्यासारखाच आहे. कारण त्याचे मन माझ्यात पूर्णपणे स्थिर आहे आणि तो मला सर्वोच्च ध्येय मानतो.
बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते । वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः
अनेक जन्मांनंतर ज्ञानी मला शरण येतो, आणि 'वासुदेवच सर्व काही आहे' असे जाणतो. असा महान आत्मा फार दुर्मिळ असतो.
कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः । तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया
ज्यांचे ज्ञान विविध इच्छांनी हरपले आहे, असे लोक वेगवेगळ्या नियमांनी, आपापल्या स्वभावानुसार, इतर देवतांची उपासना करतात.
यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति । तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम्
कोणताही भक्त ज्या रूपात श्रद्धेने माझी पूजा करायची इच्छा करतो, त्या त्या श्रद्धेला मीच दृढ करतो.
स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते । लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हितान्
त्या श्रद्धेने युक्त होऊन तो त्या रूपाची भक्ती करतो आणि त्याला हवी असलेली फळे मीच त्याला देतो.
अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् । देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि
पण ज्यांची बुद्धी कमी आहे, त्यांना मिळणारे फळ क्षणिक असते. देवांची उपासना करणारे देवांकडे जातात, पण माझे भक्त माझ्याकडे येतात.
अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः। परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्
जे माझ्या खऱ्या स्वरूपाला ओळखत नाहीत, ते मला अव्यक्त असताना व्यक्त झालो आहे असे समजतात. ते माझ्या उच्च, अविनाशी आणि श्रेष्ठ स्वरूपाला जाणत नाहीत.
नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः । मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम्
माझ्या योगमायेने झाकले गेल्यामुळे मी सर्वांना दिसत नाही. म्हणून हा भोळा जग मला अजन्मा आणि अविनाशी म्हणून ओळखत नाही.
वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन। भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन
अर्जुना, मी भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्यकाळातील सर्व जीवांना जाणतो, पण मला मात्र कोणीही पूर्णपणे ओळखू शकत नाही.
इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत । सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परंतप
इच्छा आणि द्वेष यांच्यापासून निर्माण झालेल्या द्वैताच्या मोहामुळे, हे भरता, सर्व जीव जन्माच्या वेळी गोंधळात पडतात.
योषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् । ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्त भजन्ते मां दृढव्रताः
पण ज्यांचे पाप संपले आहे, जे पुण्यकर्म करणारे आहेत, आणि जे द्वैताच्या मोहातून मुक्त झाले आहेत, असे दृढनिश्चयी लोक माझी भक्ती करतात.
जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये । ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम्
जे लोक म्हातारपण आणि मृत्यूपासून मुक्त होण्यासाठी माझ्या आश्रयाला येतात, ते ब्रह्म, आत्मा आणि सर्व कर्म यांचे संपूर्ण ज्ञान मिळवतात.
साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः । प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः
जे लोक अधिभूत, अधिदैवत आणि अधियज्ञ यांसह मला ओळखतात, आणि ज्यांचे मन स्थिर आहे, ते मृत्यूसमयीही मला ओळखतात.
किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम्। अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते
हे पुरुषोत्तमा, ते ब्रह्म काय आहे? आत्मा काय आहे? कर्म म्हणजे काय? अधिभूत काय म्हणतात आणि अधिदैवत कशाला म्हणतात?
अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसीदन। प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः
हे मधुसूदना, या देहात अधियज्ञ कोण आणि कसा आहे? आणि संयमित मन असलेल्यांना मृत्यूसमयी तू कसा ओळखावा याचे ज्ञान कसे मिळते?
अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते। भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः
अक्षर म्हणजे परम ब्रह्म, स्वतःचा स्वभाव म्हणजे आत्मा, आणि सर्व जीवांची उत्पत्ती करणारी सृजनशक्ती म्हणजे कर्म असे सांगितले आहे.
अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् । अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर
अधिभूत म्हणजे नाश पावणाऱ्या सर्व गोष्टी, अधिदैवत म्हणजे पुरुष, आणि देहधारकांमध्ये मीच इथे अधियज्ञ आहे, हे देहधारकांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या.
अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् । यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः
जो कोणी शेवटच्या क्षणी फक्त माझा स्मरण करून देह सोडतो, तो माझ्या स्वरूपाला पोहोचतो—यात काहीही शंका नाही.
यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् । तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः
कुंतीपुत्रा, जो ज्या अवस्थेचा विचार करत देह सोडतो, तो नेहमी त्या अवस्थेनेच घडलेला असतो आणि त्याच अवस्थेला पोहोचतो.
तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च। मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयः
म्हणून सर्व काळात माझे स्मरण कर आणि युद्ध कर; मन आणि बुद्धी माझ्यात अर्पण करून, तू नक्कीच माझ्याकडे येशील, यात संशय नाही.
अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसाऽनान्यगामिना । परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन्
अभ्यासाने आणि योगाने जोडलेल्या, कुठेही न भटकणाऱ्या मनाने, जो दिव्य परम पुरुषाचा विचार करतो, तो पार्था, त्याच्याकडे पोहोचतो.
कविं पुराणमनुशासितार- मणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः । सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूप- मादित्यवर्णं तमसः परस्तात्
जो कोणी त्या प्राचीन, सर्वज्ञ, नियंत्रक, सर्वात सूक्ष्म, सर्वांचा आधार, कल्पनाही न करता येणाऱ्या रूपाचा, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आणि अंधकारापलीकडील त्या पुरुषाचा स्मरण करतो—
प्रयाणकाले मनसाऽचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव। भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्य- क्स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम्
मृत्यूच्या वेळी, स्थिर मनाने, भक्तीने आणि योगशक्तीने, भुवयांच्या मध्ये प्राण ठेवून, तो मनुष्य त्या दिव्य परम पुरुषाला प्राप्त होतो.
यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये
जे अक्षर वेदज्ञ लोक सांगतात, ज्यात आसक्तिरहित साधू प्रवेश करतात, आणि ज्याला मिळवण्यासाठी ब्रह्मचर्याचे पालन करतात, ते पद मी तुला थोडक्यात सांगतो.