ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः । यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते
हे ज्ञान आणि त्यासोबतची अनुभूती मी तुला पूर्णपणे सांगतो; हे समजल्यावर या जगात तुला दुसरे काहीच जाणून घ्यायचे उरणार नाही.
मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये। यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः
हजारो माणसांत एखादा सिद्धी मिळवण्यासाठी प्रयत्न करतो; आणि प्रयत्न करणाऱ्यांतही, सिद्ध झालेल्यांत एखादाच मला खरी ओळखतो.
भूमिरापोऽनलो वायुः स्वं मनो बुद्धिरेव च । अहंकार इती यं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा
माती, पाणी, अग्नी, वारा, आकाश, मन, बुद्धी आणि अहंकार—ही आठ माझी विभागलेली प्रकृती आहे.
अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् । जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्
पण, महाबाहो, यापेक्षा वेगळी आणि श्रेष्ठ अशी माझी दुसरी प्रकृती ओळख, जी सर्व जीवांना जीवन देते आणि ज्यामुळे हे जग टिकून आहे.
एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय । अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा
सर्व जीव या दोन्ही प्रकृतींपासून निर्माण होतात, हे समज. मीच या संपूर्ण जगाचा उद्गम आणि संहार आहे.
मत्तः परतरं नान्यत्किंचिदस्ति धनंजय । मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव
धनंजया, माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ काहीच नाही; हे सर्व माझ्यात गुंफलेले आहे, जसे मण्यांची माळ दोऱ्यावर असते.
रसोऽहमंप्सु कौन्तेय प्रभाऽस्मि शशिसूर्ययोः ।। प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु
कौन्तेय, मी पाण्यातील चव आहे, चंद्र आणि सूर्याचा प्रकाश आहे, सर्व वेदांमध्ये ॐकार आहे, आकाशातील नाद आहे आणि पुरुषांमध्ये पुरुषार्थ आहे.
पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ । जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु
मी पृथ्वीतील पवित्र सुगंध आहे, अग्नितील तेज आहे, सर्व जीवांमध्ये जीवन आहे आणि तपस्व्यांमध्ये तप आहे.
बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् । बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्
पार्था, सर्व जीवांचे सनातन बीज मीच आहे, बुद्धिमानांमध्ये बुद्धी मी आहे आणि तेजस्वींमध्ये तेज मी आहे.
बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम् । धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ
भरतश्रेष्ठा, इच्छा आणि आसक्तीपासून मुक्त असलेली बळवानांची ताकद मी आहे; आणि धर्माला विरोध न करणारी इच्छा मी सर्व जीवांमध्ये आहे.
ये चैव सात्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये। मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि
जे सत्त्वगुणी, रजोगुणी किंवा तमोगुणी भाव आहेत, ते सर्व माझ्यापासूनच उत्पन्न होतात, हे जाण. पण मी त्यांच्यात नाही, ते मात्र माझ्यात आहेत.
त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् । मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम्
या तिन्ही गुणांनी हे संपूर्ण जग मोहात पडले आहे; त्यामुळे ते मला—जो या गुणांपेक्षा श्रेष्ठ आणि अविनाशी आहे—ओळखू शकत नाही.
दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते
माझी ही गुणांनी बनलेली दैवी माया अत्यंत कठीण आहे; पण जे माझ्या आश्रयाला येतात, ते या मायेला सहज ओलांडतात.
न मां तुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः । माययाऽपहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः
दुष्कृत्य करणारे, मूढ, नीच माणसं, ज्यांचे ज्ञान मायेमुळे हिरावले गेले आहे आणि जे आसुरी वृत्तीला धरतात, ते मला शरण येत नाहीत.
चुत्रर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन। आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ
अर्जुना, चार प्रकारचे पुण्यवान लोक माझी भक्ती करतात — संकटात असलेले, ज्ञान मिळवू इच्छिणारे, संपत्तीची इच्छा करणारे आणि ज्ञानी, हे भरतश्रेष्ठा.
तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते । प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः
या सर्वांमध्ये, जो ज्ञानी नेहमी एकनिष्ठ राहतो, तो सर्वांत श्रेष्ठ आहे. कारण ज्ञानी मला फार प्रिय असतो आणि मीही त्याला अत्यंत प्रिय असतो.
उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् । आस्थितःक स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिं
हे सर्व जरी उदार आहेत, तरी माझ्या दृष्टीने ज्ञानी माझ्यासारखाच आहे. कारण त्याचे मन माझ्यात पूर्णपणे स्थिर आहे आणि तो मला सर्वोच्च ध्येय मानतो.
बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते । वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः
अनेक जन्मांनंतर ज्ञानी मला शरण येतो, आणि 'वासुदेवच सर्व काही आहे' असे जाणतो. असा महान आत्मा फार दुर्मिळ असतो.
कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः । तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया
ज्यांचे ज्ञान विविध इच्छांनी हरपले आहे, असे लोक वेगवेगळ्या नियमांनी, आपापल्या स्वभावानुसार, इतर देवतांची उपासना करतात.
यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति । तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम्
कोणताही भक्त ज्या रूपात श्रद्धेने माझी पूजा करायची इच्छा करतो, त्या त्या श्रद्धेला मीच दृढ करतो.
स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते । लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हितान्
त्या श्रद्धेने युक्त होऊन तो त्या रूपाची भक्ती करतो आणि त्याला हवी असलेली फळे मीच त्याला देतो.
अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् । देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि
पण ज्यांची बुद्धी कमी आहे, त्यांना मिळणारे फळ क्षणिक असते. देवांची उपासना करणारे देवांकडे जातात, पण माझे भक्त माझ्याकडे येतात.
अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः। परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम्
जे माझ्या खऱ्या स्वरूपाला ओळखत नाहीत, ते मला अव्यक्त असताना व्यक्त झालो आहे असे समजतात. ते माझ्या उच्च, अविनाशी आणि श्रेष्ठ स्वरूपाला जाणत नाहीत.
नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः । मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम्
माझ्या योगमायेने झाकले गेल्यामुळे मी सर्वांना दिसत नाही. म्हणून हा भोळा जग मला अजन्मा आणि अविनाशी म्हणून ओळखत नाही.
वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन। भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन
अर्जुना, मी भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्यकाळातील सर्व जीवांना जाणतो, पण मला मात्र कोणीही पूर्णपणे ओळखू शकत नाही.
इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत । सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परंतप
इच्छा आणि द्वेष यांच्यापासून निर्माण झालेल्या द्वैताच्या मोहामुळे, हे भरता, सर्व जीव जन्माच्या वेळी गोंधळात पडतात.
योषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् । ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्त भजन्ते मां दृढव्रताः
पण ज्यांचे पाप संपले आहे, जे पुण्यकर्म करणारे आहेत, आणि जे द्वैताच्या मोहातून मुक्त झाले आहेत, असे दृढनिश्चयी लोक माझी भक्ती करतात.
जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये । ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम्
जे लोक म्हातारपण आणि मृत्यूपासून मुक्त होण्यासाठी माझ्या आश्रयाला येतात, ते ब्रह्म, आत्मा आणि सर्व कर्म यांचे संपूर्ण ज्ञान मिळवतात.
साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः । प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः
जे लोक अधिभूत, अधिदैवत आणि अधियज्ञ यांसह मला ओळखतात, आणि ज्यांचे मन स्थिर आहे, ते मृत्यूसमयीही मला ओळखतात.
किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम्। अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते
हे पुरुषोत्तमा, ते ब्रह्म काय आहे? आत्मा काय आहे? कर्म म्हणजे काय? अधिभूत काय म्हणतात आणि अधिदैवत कशाला म्हणतात?