सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि। ईक्षते कयोगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः
योगाने एकरूप झालेला, सर्वत्र सारखेपणाने पाहणारा योगी सर्व प्राण्यांमध्ये आत्मा आहे हे पाहतो आणि सर्व प्राणी स्वतःच्या आत्म्यात आहेत असंही त्याला दिसतं.
यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति
जो मला सर्वत्र पाहतो आणि सर्व काही माझ्यात पाहतो, त्याच्यासाठी मी कधीच हरवत नाही आणि तोही माझ्यासाठी कधीच हरवत नाही.
सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः । सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते
जो एकत्वाने सर्व प्राण्यांमध्ये असलेल्या मला भक्तीने स्मरतो, असा योगी कोणत्याही स्थितीत असला तरी तो माझ्यातच वास करतो.
आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन । सुखंक वा यदि वा दुःखं स योगी मरमो मतः
अर्जुना, जो स्वतःशी तुलना करून सर्वत्र सुखदुःखात सारखेपणाने पाहतो, तोच खरा श्रेष्ठ योगी मानला जातो.
योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन। एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिरां
मधुसूदना, तू सांगितलेला हा समत्वाचा योग मला मनाच्या चंचलतेमुळे स्थिरपणे साधता येईल असं वाटत नाही.
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् । तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्
कृष्णा, मन फारच चंचल, बलवान आणि हट्टी असतं. त्याला आवरणं म्हणजे वाऱ्याला थांबवण्याइतकं कठीण आहे असं मला वाटतं.
असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम्। अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते
महाबाहो, मन नक्कीच चंचल आणि आवरण्यास कठीण आहे. पण अर्जुना, सराव आणि वैराग्य यामुळे ते नियंत्रणात आणता येतं.
असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः। वश्यात्मना तु यतता शक्योऽऽवाप्तुमुपायतः
माझ्या मते, ज्याचं मन वश नाही त्याला योग मिळवणं फार कठीण आहे. पण ज्याचं मन वश आहे आणि जो प्रयत्नशील आहे, त्याला योग्य मार्गाने योग मिळू शकतो.
अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः। अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति
कृष्णा, जो प्रयत्न करत नाही पण श्रद्धा ठेवतो, आणि ज्याचं मन योगातून भरकटतं, तो योगसिद्धी मिळवू शकत नाही; तर असा माणूस कोणता मार्ग घेतो?
कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति। अप्रतिकष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि
महाबाहो, दोन्ही मार्गांपासून दूर पडलेला, ब्रह्माच्या मार्गात गोंधळलेला आणि आधार नसलेला, असा माणूस विखुरलेल्या ढगासारखा नाहीसा तर होत नाही ना?
एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः । त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते
कृष्णा, माझ्या या शंकेचं पूर्णपणे निरसन तूच करावंस, कारण तुझ्याशिवाय ही शंका दूर करू शकेल असा दुसरा कोणी नाही.
पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते। न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति
पार्था, त्याला ना इथे ना पुढच्या जन्मात विनाश होतो. कारण जो सत्कर्म करणारा आहे, त्याला कधीही वाईट अवस्था येत नाही.
प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः । शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते
पुण्यवान लोकांचे लोक मिळवून, तिथे अनेक वर्षे राहून, योगभ्रष्ट माणूस शुद्ध आणि संपन्न घरात जन्म घेतो.
अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् । एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृश्यम्
किंवा तो बुद्धिमान योग्यांच्या घरात जन्म घेतो; असं जन्म या जगात फार दुर्मिळ असतं.
तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् । यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन
तेथे त्याला मागील जन्मातील बुद्धी पुन्हा मिळते आणि तो पुन्हा सिद्धीसाठी प्रयत्न करतो, कुरुनंदना.
पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशेऽपि सः। जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते
मागील सरावामुळे तो नकळत पुढे नेला जातो; योग जाणून घेण्याची इच्छा असलेलाही वेदांच्या शब्दांपलीकडे जातो.
प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्विषः । अनेकन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्
परीश्रमपूर्वक प्रयत्न करणारा, पापांपासून शुद्ध झालेला आणि अनेक जन्मांत साधना केलेला योगी, शेवटी सर्वोच्च मार्गाला पोहोचतो.
तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योपि मतोऽधिकः । कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भावार्जुन
योगी हा तपस्व्यांपेक्षा श्रेष्ठ मानला जातो, ज्ञानींपेक्षाही श्रेष्ठ असतो आणि कर्म करणाऱ्यांपेक्षा देखील श्रेष्ठ असतो. म्हणून, अर्जुना, तू योगी हो.
योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना। श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः
सर्व योगींमध्ये, जो श्रद्धेने आणि अंतःकरणाने माझ्यात एकरूप होऊन मला भजतो, तोच मला सर्वात जास्त एकरूप वाटतो.
मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः। असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु
पार्था, मन माझ्यात लावून, माझा आधार घेऊन योग साधताना, तू मला पूर्णपणे आणि शंका न ठेवता कसा ओळखशील, ते ऐक.
ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः । यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते
हे ज्ञान आणि त्यासोबतची अनुभूती मी तुला पूर्णपणे सांगतो; हे समजल्यावर या जगात तुला दुसरे काहीच जाणून घ्यायचे उरणार नाही.
मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये। यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः
हजारो माणसांत एखादा सिद्धी मिळवण्यासाठी प्रयत्न करतो; आणि प्रयत्न करणाऱ्यांतही, सिद्ध झालेल्यांत एखादाच मला खरी ओळखतो.
भूमिरापोऽनलो वायुः स्वं मनो बुद्धिरेव च । अहंकार इती यं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा
माती, पाणी, अग्नी, वारा, आकाश, मन, बुद्धी आणि अहंकार—ही आठ माझी विभागलेली प्रकृती आहे.
अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् । जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत्
पण, महाबाहो, यापेक्षा वेगळी आणि श्रेष्ठ अशी माझी दुसरी प्रकृती ओळख, जी सर्व जीवांना जीवन देते आणि ज्यामुळे हे जग टिकून आहे.
एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय । अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा
सर्व जीव या दोन्ही प्रकृतींपासून निर्माण होतात, हे समज. मीच या संपूर्ण जगाचा उद्गम आणि संहार आहे.
मत्तः परतरं नान्यत्किंचिदस्ति धनंजय । मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव
धनंजया, माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ काहीच नाही; हे सर्व माझ्यात गुंफलेले आहे, जसे मण्यांची माळ दोऱ्यावर असते.
रसोऽहमंप्सु कौन्तेय प्रभाऽस्मि शशिसूर्ययोः ।। प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु
कौन्तेय, मी पाण्यातील चव आहे, चंद्र आणि सूर्याचा प्रकाश आहे, सर्व वेदांमध्ये ॐकार आहे, आकाशातील नाद आहे आणि पुरुषांमध्ये पुरुषार्थ आहे.
पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ । जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु
मी पृथ्वीतील पवित्र सुगंध आहे, अग्नितील तेज आहे, सर्व जीवांमध्ये जीवन आहे आणि तपस्व्यांमध्ये तप आहे.
बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् । बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्
पार्था, सर्व जीवांचे सनातन बीज मीच आहे, बुद्धिमानांमध्ये बुद्धी मी आहे आणि तेजस्वींमध्ये तेज मी आहे.
बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम् । धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ
भरतश्रेष्ठा, इच्छा आणि आसक्तीपासून मुक्त असलेली बळवानांची ताकद मी आहे; आणि धर्माला विरोध न करणारी इच्छा मी सर्व जीवांमध्ये आहे.