यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता। योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः
वाऱ्याविना दिवा हलत नाही, तसेच संयमित मनाचा योगी जेव्हा योगात मग्न असतो, तेव्हा त्याचे मनही स्थिर राहते.
यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया । यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति
योगाच्या सरावाने मन पूर्णपणे शांत झाल्यावर, जेव्हा माणूस स्वतःच्या आत्म्यातच समाधान अनुभवतो, तेव्हा तो खरा समाधानी होतो.
मुखमात्यन्तिकं यत्तद्वुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम्। वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः
ही अशी अवस्था आहे जी बुद्धीने समजता येते, पण इंद्रियांना गाठता येत नाही; या स्थितीत जो स्थिर राहतो, तो सत्यापासून कधीच विचलित होत नाही.
यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः। यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते
ही अवस्था मिळाल्यावर, माणूस दुसरे कोणतेही लाभ याहून मोठे मानत नाही; आणि या स्थितीत राहून, मोठ्या दुःखानेही तो हलत नाही.
तं विद्याद्दुःखसंयोगवयोगं योगसंज्ञितम्। स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा
दुःखाच्या संयोगापासून पूर्णपणे मुक्त होणे, ह्यालाच योग म्हणतात. हा योग निश्चयाने आणि खचून न जाता साधावा.
संकल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः । मनसैवेन्द्रियग्रामं विनिवम्य समन्ततः
संकल्पातून निर्माण होणाऱ्या सर्व इच्छा पूर्णपणे सोडून, मनाने सर्व इंद्रिये सर्व बाजूंनी आवरावीत.
शनैः शनैरुपरमेद्भुद्ध्या धृतिगृहीतया । आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत्
हळूहळू, धीराने बुद्धीच्या मदतीने, मन आत्म्यात स्थिर करून, दुसऱ्या कोणत्याही गोष्टीचा विचार करू नये.
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्
मन अस्थिर आणि चंचल असल्याने जिथे जिथे भटकते, तिथून तिथून त्याला आवरून, फक्त आत्म्यातच स्थिर करावे.
प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं मुखमुत्तमम् । उपैति श्चान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्
ज्याच्या मनात पूर्ण शांतता आहे, असा योगी जेव्हा सर्वांत श्रेष्ठ स्थितीत पोहोचतो, तेव्हा त्याचं मुख तेजाने उजळून निघतं. त्याच्या आत कुठलाही दोष नसतो, तो ब्रह्मस्वरूप आणि निर्मळ असतो.
युञ्चयेवं सदात्मानं योगी विमतकल्मषःक । मुखेन ब्रह्मसंस्कपर्शमत्यन्तं सुखमश्रुते
जो योगी नेहमी स्वतःला साधनेत लावतो, त्याच्या मनातील शंका नाहीशा होतात. तो योगाच्या साधनेमुळे इंद्रियांच्या पलीकडचं, अत्यंत सुख अनुभवतो.
सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि। ईक्षते कयोगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः
योगाने एकरूप झालेला, सर्वत्र सारखेपणाने पाहणारा योगी सर्व प्राण्यांमध्ये आत्मा आहे हे पाहतो आणि सर्व प्राणी स्वतःच्या आत्म्यात आहेत असंही त्याला दिसतं.
यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति
जो मला सर्वत्र पाहतो आणि सर्व काही माझ्यात पाहतो, त्याच्यासाठी मी कधीच हरवत नाही आणि तोही माझ्यासाठी कधीच हरवत नाही.
सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः । सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते
जो एकत्वाने सर्व प्राण्यांमध्ये असलेल्या मला भक्तीने स्मरतो, असा योगी कोणत्याही स्थितीत असला तरी तो माझ्यातच वास करतो.
आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन । सुखंक वा यदि वा दुःखं स योगी मरमो मतः
अर्जुना, जो स्वतःशी तुलना करून सर्वत्र सुखदुःखात सारखेपणाने पाहतो, तोच खरा श्रेष्ठ योगी मानला जातो.
योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन। एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिरां
मधुसूदना, तू सांगितलेला हा समत्वाचा योग मला मनाच्या चंचलतेमुळे स्थिरपणे साधता येईल असं वाटत नाही.
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् । तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्
कृष्णा, मन फारच चंचल, बलवान आणि हट्टी असतं. त्याला आवरणं म्हणजे वाऱ्याला थांबवण्याइतकं कठीण आहे असं मला वाटतं.
असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम्। अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते
महाबाहो, मन नक्कीच चंचल आणि आवरण्यास कठीण आहे. पण अर्जुना, सराव आणि वैराग्य यामुळे ते नियंत्रणात आणता येतं.
असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः। वश्यात्मना तु यतता शक्योऽऽवाप्तुमुपायतः
माझ्या मते, ज्याचं मन वश नाही त्याला योग मिळवणं फार कठीण आहे. पण ज्याचं मन वश आहे आणि जो प्रयत्नशील आहे, त्याला योग्य मार्गाने योग मिळू शकतो.
अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः। अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति
कृष्णा, जो प्रयत्न करत नाही पण श्रद्धा ठेवतो, आणि ज्याचं मन योगातून भरकटतं, तो योगसिद्धी मिळवू शकत नाही; तर असा माणूस कोणता मार्ग घेतो?
कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति। अप्रतिकष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि
महाबाहो, दोन्ही मार्गांपासून दूर पडलेला, ब्रह्माच्या मार्गात गोंधळलेला आणि आधार नसलेला, असा माणूस विखुरलेल्या ढगासारखा नाहीसा तर होत नाही ना?
एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः । त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते
कृष्णा, माझ्या या शंकेचं पूर्णपणे निरसन तूच करावंस, कारण तुझ्याशिवाय ही शंका दूर करू शकेल असा दुसरा कोणी नाही.
पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते। न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति
पार्था, त्याला ना इथे ना पुढच्या जन्मात विनाश होतो. कारण जो सत्कर्म करणारा आहे, त्याला कधीही वाईट अवस्था येत नाही.
प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः । शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते
पुण्यवान लोकांचे लोक मिळवून, तिथे अनेक वर्षे राहून, योगभ्रष्ट माणूस शुद्ध आणि संपन्न घरात जन्म घेतो.
अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् । एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृश्यम्
किंवा तो बुद्धिमान योग्यांच्या घरात जन्म घेतो; असं जन्म या जगात फार दुर्मिळ असतं.
तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् । यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन
तेथे त्याला मागील जन्मातील बुद्धी पुन्हा मिळते आणि तो पुन्हा सिद्धीसाठी प्रयत्न करतो, कुरुनंदना.
पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशेऽपि सः। जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते
मागील सरावामुळे तो नकळत पुढे नेला जातो; योग जाणून घेण्याची इच्छा असलेलाही वेदांच्या शब्दांपलीकडे जातो.
प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्विषः । अनेकन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम्
परीश्रमपूर्वक प्रयत्न करणारा, पापांपासून शुद्ध झालेला आणि अनेक जन्मांत साधना केलेला योगी, शेवटी सर्वोच्च मार्गाला पोहोचतो.
तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योपि मतोऽधिकः । कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भावार्जुन
योगी हा तपस्व्यांपेक्षा श्रेष्ठ मानला जातो, ज्ञानींपेक्षाही श्रेष्ठ असतो आणि कर्म करणाऱ्यांपेक्षा देखील श्रेष्ठ असतो. म्हणून, अर्जुना, तू योगी हो.
योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना। श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः
सर्व योगींमध्ये, जो श्रद्धेने आणि अंतःकरणाने माझ्यात एकरूप होऊन मला भजतो, तोच मला सर्वात जास्त एकरूप वाटतो.
मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः। असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु
पार्था, मन माझ्यात लावून, माझा आधार घेऊन योग साधताना, तू मला पूर्णपणे आणि शंका न ठेवता कसा ओळखशील, ते ऐक.