सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु। साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते
जो माणूस मित्र, शत्रू, उदासीन, मध्यस्थ, द्वेष करणारा, नातेवाईक, सज्जन आणि दुष्ट — सर्वांना सारख्याच नजरेने पाहतो, तो खरोखरच श्रेष्ठ ठरतो.
योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः । एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः
योगीने नेहमी एकांतात, एकटा राहून, मन आणि इंद्रिये संयमात ठेवून, इच्छा आणि मालमत्तेपासून मुक्त होऊन स्वतःचे मन साधावे.
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः । नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम्
स्वच्छ जागी, ना फार उंच ना फार खाली, वस्त्र, मृगजिन आणि कुशांनी आच्छादलेली अशी एक ठाम आसनाची जागा निवडावी.
तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः । उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये
त्या आसनावर बसून, मन एकाग्र करून, मन आणि इंद्रियांच्या हालचालींवर ताबा ठेवून, आत्मशुद्धीसाठी योगाचा अभ्यास करावा.
समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः। संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकथन्
शरीर, डोके आणि मान सरळ व स्थिर ठेवून, हलू न देता, स्वतःच्या नाकाच्या टोकाकडे पाहावे आणि इतर कुठेही लक्ष द्यायचे नाही.
प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः । प्रनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः
मन शांत ठेवून, भीतीपासून मुक्त राहून, ब्रह्मचर्याचे पालन करत, श्वासावर नियंत्रण ठेवून, मन माझ्यात एकाग्र करून, भक्तीभावाने बसावे.
युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः । शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति
अशा प्रकारे नेहमी स्वतःचे मन साधणारा, संयमित मनाचा योगी, माझ्यात स्थिर राहून, परम शांतता आणि निर्वाण प्राप्त करतो.
नात्यश्रतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः । न चातिस्वप्रशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन
अर्जुना, जो खूप खातो किंवा अजिबात खात नाही, जो खूप झोपतो किंवा नेहमी जागा असतो, त्याला योग साधता येत नाही.
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु। युक्तस्वप्नाववोधस्य योगो भवति दुःखहा
जेवण, विश्रांती, कामे, झोप आणि जागरण या सर्व गोष्टींमध्ये मध्यमपणा ठेवणाऱ्याला योग दुःखाचा नाश करणारा ठरतो.
यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते। निस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा
जेव्हा संयमित मन फक्त आत्म्यात स्थिर होते आणि सर्व इच्छांपासून मुक्त असते, तेव्हा त्याला योगी म्हणतात.
यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता। योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः
वाऱ्याविना दिवा हलत नाही, तसेच संयमित मनाचा योगी जेव्हा योगात मग्न असतो, तेव्हा त्याचे मनही स्थिर राहते.
यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया । यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति
योगाच्या सरावाने मन पूर्णपणे शांत झाल्यावर, जेव्हा माणूस स्वतःच्या आत्म्यातच समाधान अनुभवतो, तेव्हा तो खरा समाधानी होतो.
मुखमात्यन्तिकं यत्तद्वुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम्। वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः
ही अशी अवस्था आहे जी बुद्धीने समजता येते, पण इंद्रियांना गाठता येत नाही; या स्थितीत जो स्थिर राहतो, तो सत्यापासून कधीच विचलित होत नाही.
यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः। यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते
ही अवस्था मिळाल्यावर, माणूस दुसरे कोणतेही लाभ याहून मोठे मानत नाही; आणि या स्थितीत राहून, मोठ्या दुःखानेही तो हलत नाही.
तं विद्याद्दुःखसंयोगवयोगं योगसंज्ञितम्। स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा
दुःखाच्या संयोगापासून पूर्णपणे मुक्त होणे, ह्यालाच योग म्हणतात. हा योग निश्चयाने आणि खचून न जाता साधावा.
संकल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः । मनसैवेन्द्रियग्रामं विनिवम्य समन्ततः
संकल्पातून निर्माण होणाऱ्या सर्व इच्छा पूर्णपणे सोडून, मनाने सर्व इंद्रिये सर्व बाजूंनी आवरावीत.
शनैः शनैरुपरमेद्भुद्ध्या धृतिगृहीतया । आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत्
हळूहळू, धीराने बुद्धीच्या मदतीने, मन आत्म्यात स्थिर करून, दुसऱ्या कोणत्याही गोष्टीचा विचार करू नये.
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत्
मन अस्थिर आणि चंचल असल्याने जिथे जिथे भटकते, तिथून तिथून त्याला आवरून, फक्त आत्म्यातच स्थिर करावे.
प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं मुखमुत्तमम् । उपैति श्चान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम्
ज्याच्या मनात पूर्ण शांतता आहे, असा योगी जेव्हा सर्वांत श्रेष्ठ स्थितीत पोहोचतो, तेव्हा त्याचं मुख तेजाने उजळून निघतं. त्याच्या आत कुठलाही दोष नसतो, तो ब्रह्मस्वरूप आणि निर्मळ असतो.
युञ्चयेवं सदात्मानं योगी विमतकल्मषःक । मुखेन ब्रह्मसंस्कपर्शमत्यन्तं सुखमश्रुते
जो योगी नेहमी स्वतःला साधनेत लावतो, त्याच्या मनातील शंका नाहीशा होतात. तो योगाच्या साधनेमुळे इंद्रियांच्या पलीकडचं, अत्यंत सुख अनुभवतो.
सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि। ईक्षते कयोगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः
योगाने एकरूप झालेला, सर्वत्र सारखेपणाने पाहणारा योगी सर्व प्राण्यांमध्ये आत्मा आहे हे पाहतो आणि सर्व प्राणी स्वतःच्या आत्म्यात आहेत असंही त्याला दिसतं.
यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति
जो मला सर्वत्र पाहतो आणि सर्व काही माझ्यात पाहतो, त्याच्यासाठी मी कधीच हरवत नाही आणि तोही माझ्यासाठी कधीच हरवत नाही.
सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः । सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते
जो एकत्वाने सर्व प्राण्यांमध्ये असलेल्या मला भक्तीने स्मरतो, असा योगी कोणत्याही स्थितीत असला तरी तो माझ्यातच वास करतो.
आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन । सुखंक वा यदि वा दुःखं स योगी मरमो मतः
अर्जुना, जो स्वतःशी तुलना करून सर्वत्र सुखदुःखात सारखेपणाने पाहतो, तोच खरा श्रेष्ठ योगी मानला जातो.
योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन। एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिरां
मधुसूदना, तू सांगितलेला हा समत्वाचा योग मला मनाच्या चंचलतेमुळे स्थिरपणे साधता येईल असं वाटत नाही.
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् । तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम्
कृष्णा, मन फारच चंचल, बलवान आणि हट्टी असतं. त्याला आवरणं म्हणजे वाऱ्याला थांबवण्याइतकं कठीण आहे असं मला वाटतं.
असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम्। अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते
महाबाहो, मन नक्कीच चंचल आणि आवरण्यास कठीण आहे. पण अर्जुना, सराव आणि वैराग्य यामुळे ते नियंत्रणात आणता येतं.
असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः। वश्यात्मना तु यतता शक्योऽऽवाप्तुमुपायतः
माझ्या मते, ज्याचं मन वश नाही त्याला योग मिळवणं फार कठीण आहे. पण ज्याचं मन वश आहे आणि जो प्रयत्नशील आहे, त्याला योग्य मार्गाने योग मिळू शकतो.
अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः। अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति
कृष्णा, जो प्रयत्न करत नाही पण श्रद्धा ठेवतो, आणि ज्याचं मन योगातून भरकटतं, तो योगसिद्धी मिळवू शकत नाही; तर असा माणूस कोणता मार्ग घेतो?
कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति। अप्रतिकष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि
महाबाहो, दोन्ही मार्गांपासून दूर पडलेला, ब्रह्माच्या मार्गात गोंधळलेला आणि आधार नसलेला, असा माणूस विखुरलेल्या ढगासारखा नाहीसा तर होत नाही ना?